1. شمس
  2. >
  3. اتاق فکر استانی
  4. >
  5. اصفهان

نوع مطلب: اتاق فکر استانی - قدیم

اصفهان 26 خرداد 1395 ساعت 14:43

ارزیابی پتانسیل منطقه سجزی در تولید ریزگرد و ارائه راهکارهای کنترل

ارزیابی پتانسیل منطقه سجزی در تولید ریزگرد و ارائه راهکارهای کنترل

امروزه دشت سجزی اصفهان با دخالت عوامل مخرب تبدیل به بیابانی لم ­یزرع گردیده که سلامت میلیون‌ها نفر ساکنین شهر اصفهان و سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در این منطقه را به مخاطره انداخته است. به علت برداشت بی­ رویه از سفره­ های آب زیرزمینی، شور شدن آب‌های سطحی و زیرزمینی، بهره ­برداری غیراصولی از اراضی گچی و رهاسازی معادن، از بین رفتن سنگفرش حفاظتی سطح خاک ناشی از فعالیت های معادن و رفت‌وآمد وسایل نقلیه سنگین، گسترش فعالیت کوره ­های گچ ­پزی و تشدید فرسایش اراضی گچی منطقه سجزی را به بیابانی با کانون فرسایش بادی درجه‌یک تبدیل کرده است.

حاضرین نشست­ ها

محمدمهدی امین (رییس دانشکده بهداشت و رئیس مرکز تحقیقات محیط‌زیست دانشگاه علوم پزشکی اصفهان)، فرهاد امینی (کارشناس اداره کل حفاظت محیط‌زیست)، رضا ایزدی (اداره منابع طبیعی و آبخیزداری )، سمیه اسکندری (اداره کل حفاظت محیط‌زیست)، اعظم باقری (مرکز تحقیقات هواشناسی کاربردی)، احمد جلالیان (استاد دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خوراسگان و دبیر کانون هم‌اندیشی سلامت و محیط‌زیست)، یعقوب حاجی‌زاده (هیئت‌علمی دانشکده بهداشت و عضو مرکز تحقیقات محیط‌زیست دانشگاه علوم پزشکی اصفهان)، نسرین سعیدی (کارشناس ارشد علوم اقتصادی، مدیر داخلی اتاق فکر)، جهانگیر عابدی (استاد دانشگاه صنعتی اصفهان)، مهرداد فرهادیان (رییس پژوهشکده محیط‌زیست دانشگاه اصفهان)، حسینعلی نریمانی (اداره منابع طبیعی و آبخیزداری)، محمد نعمتی (دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی).

چکیده

در دوره ساسانی منطقه شرق اصفهان کاملاً مشجر و شکارگاه سلطنتی بود. دشت سجزی زمانی نه‌چندان دور آب و هوایی متفاوت با آب‌وهوای امروز داشت. در حدود 60-70 سال قبل به‌صورت مرغزار بوده و سفره آب زیرزمینی شیرین در آن بالا بوده که وجود صدف نرم‌تنان آب شیرین نوید این مدعا است.

امروزه این دشت با دخالت عوامل مخرب تبدیل به بیابانی لم ­یزرع گردیده که سلامت میلیون‌ها نفر ساکنین شهر اصفهان و سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در این منطقه را به مخاطره انداخته است. به علت برداشت بی­ رویه از سفره­ های آب زیرزمینی، شور شدن آب‌های سطحی و زیرزمینی، بهره ­برداری غیراصولی از اراضی گچی و رهاسازی معادن، از بین رفتن سنگفرش حفاظتی سطح خاک ناشی از فعالیت های معادن و رفت‌وآمد وسایل نقلیه سنگین، گسترش فعالیت کوره ­های گچ ­پزی و تشدید فرسایش اراضی گچی منطقه سجزی را به بیابانی با کانون فرسایش بادی درجه‌یک تبدیل کرده است. منطقه شرق اصفهان به دلیل واقع‌شدن صنایع و تأسیسات بحرانی، ترابری و نظامی از موقعیت استراتژیکی برخوردار است. این در حالی است که بیابان­ زایی و تخریب اراضی و به دنبال آن طوفان‌های شن و ایجاد گردوغبار معلق در هوا که تقریباً در تمام فصل سال در منطقه به وقوع می ­پیوندد، با ورود به سیستم‌های الکترونیکی کارخانه‌ها، موتور هواپیما و سیستم­ های حساس آن‌ها نه‌تنها خسارات چندمیلیاردی را سالانه به تأسیسات منطقه وارد می ­سازد، بلکه هرگونه سرمایه­ گذاری جدید را در منطقه با مخاطره جدی روبه‌رو ساخته است،

با توجه به اینکه منطقه سجزی به‌عنوان یک عامل تهدید برای شهر اصفهان به‌حساب می‌آید باید یک عزم و اراده جمعی جهت احیا منطقه سجزی در بین مسئولین و دستگاه‌های اجرائی به وجود آید. همچنین با توجه به روند بیابانی شدن منطقه توصیه می‌گردد تمرکز عملیات کنترل فرسایش در سطوحی انجام گردد که به‌عنوان کانون‌های اصلی مناطق برداشت محسوب می‌شوند. بنابراین لازم است تخریب سطوح فرسایش یافته جهت برداشت گچ متوقف‌شده و این سطوح بازسازی شود.

طرح مسئله

چندین سال است که مشکل ریزگردها بخش عمده‌­ای از غرب کشور و بخش­‌هایی از جنوب و مرکز ایران را فراگرفته است که بخشی از آن منشأ بیرونی و بخشی از آن منشأ درونی دارد. یکی از استان‌هایی که متأثر از ریز گردها هست، استان اصفهان خصوصاً شهرستان اصفهان است که هم متأثر از ویژگی‌های غرب شده و هم متأثر از ریز گردهای شرق استان گردیده است. خشک شدن رودخانه زاینده‌­رود در شرق اصفهان از سال 1386 و عدم تأمین حقابه تالاب بین­ المللی گاوخونی، عدم کشت و کار بخشی از اراضی کشاورزی که اکنون رهاشده‌اند و بیابانی شدن شرق اصفهان خود منشأ تولید ریز گردهای اصفهان گردیده ­اند. منطقه سجزی به وسعت 43000 هکتار مهم‌ترین کانون از 16 کانون فرسایش بادی استان هست. بحران بیابان­ زایی شرق اصفهان یکی از مسائل اصلی استان محسوب می­ شود. راه‌حل‌های پیشنهادی از آن‌ جهت که کمتر به حذف عامل تخریب پرداخته‌شده است هر یک با چالشی اساسی روبه‌رو است. با توجه به‌سرعت و شدت تخریب، این نگرانی وجود دارد که اثرات نامطلوب ناشی از بیابان‌زایی در شرق اصفهان از این محدوده نیز تجاوز نماید.

معرفی منطقه سجزی

سجزی دشتی است وسیع به مساحت 43000 هکتار در 25 کیلومتری شرق اصفهان در محدوده شهرستان کوهپایه که در مختصات 56 َ و °51 تا 75 َ و °52 طول شرقی و 23 َ و °32 تا 55 َ و °32 عرض شمالی قرارگرفته است. این دشت از شمال به روستای ورطون، علی ­آبادچی، از جنوب به روستای فساران و قلعه عبدالله، از شرق به روستای مزرعه شور و راه‌آهن و از غرب به روستای محمودآباد و فرودگاه و منطقه هوایی شهید بابایی محدود هست. از 43000 هکتار وسعت این دشت 30000 هکتار اراضی بیابانی است که 5000 هکتار آن پهنه شنزارها است و 5500 هکتار اراضی کشاورزی و شهرک­‌های صنعتی است. (اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان، 1385). حداکثر ارتفاع این اراضی از سطح دریا 1640 و حداقل 1510 متر است که اختلاف ارتفاع 130 متر و شیب بین صفرتا دو درصد بیانگر دشتی صاف و هموار هست (زندی اصفهان و همکاران، 1386).

اقلیم منطقه

بر اساس طبقه‌بندی اقلیمی دومارتن، اقلیم منطقه از نوع خشک و بر طبق تقسیم‌بندی آمبرژه از نوع خشک سرد و بر اساس تقسیم‌بندی گوسن نیمه بیابانی است.

دمای هوا

بر اساس بررسی ­های آماری بلندمدت (2014-1977) ایستگاه هواشناسی شرق اصفهان، میانگین سالانه دمای منطقه 15.3درجه سانتی­گراد (درجه سلسیوس) هست. در این شهرستان، میانگین دمای هوا در سردترین ماه‌های سال در ماه ژانویه (12 دی الی 12 بهمن) 1.4درجه سانتی­گراد و در گرم‌ترین ماه‌های سال در ماه ژولای (11 تیر الی 10 مرداد) 29 درجهسانتی­گراد است. اختلاف دمای گرم­‌ترین و سردترین ماه سال 27.6 درجه سانتی­گراد است. میانگین حداکثر دمای هوا 24 درجه سانتی­گراد و میانگین حداقل دمای آن 6 درجه سانتی­گراد است. در طول دوره آماری 37 ساله، بالاترین دمای ثبت‌شده 43.4 درجه سانتی­گراد است که در ماه جولای سال 1998 اتفاق افتاد. پایین‌­ترین دمای ثبت‌شده 21 درجه سانتی­گراد زیر صفر بوده که در ژانویه 1996 اتفاق افتاده است (اداره کل هواشناسی استان اصفهان، اداره تحقیقات هواشناسی کاربردی اصفهان، 1394).

رطوبت و بارش

میانگین ماهانه رطوبت نسبی هوا طبق آمار بلندمدت (2014-1977) در شرق اصفهان 38.3 درصد است. فصل بارندگی در شرق اصفهان بر فصل سرد و اوایل بهار و فصل خشک آن بر فصل تابستان منطبق است. پرباران­‌ترین ماه سال در شرق اصفهان ماه مارس هست. باران­ های تابستانی منطقه شرق اصفهان که بسیار ناچیز است گاه در اثر ناپایداری­‌های حاصله از پدیده مانسون است که معمولاً به‌صورت رگباری و پراکنده هست.

مجموع بارش سالانه ایستگاه شرق اصفهان 106.3 میلیمتر است. قابل‌توجه که بالاترین میزان بارش سالانه این ایستگاه 191 میلی­متر است که در سال 1993 اتفاق افتاد و پایین‌­ترین میزان بارش سالانه این شهر هم 38.2 میلی­متر است که در سال 2008 رخ‌داده است (اداره کل هواشناسی استان اصفهان، اداره تحقیقات هواشناسی کاربردی اصفهان، 1394).

باد

باد از آثار عمده و مهم تغییرات فشار هواست که همواره در هواشناسی سمت و سرعت وزش آن تا ارتفاع ۱۰ متری از سطح زمین اندازه­ گیری می‌­شود. جهت بادهای غالب در منطقه مرکزی ایران، کم‌وبیش موعد جریان توده‌هوای غالبی است که منطقه را تحت تأثیر قرار می­‌دهد (اداره کل هواشناسی استان اصفهان، اداره تحقیقات هواشناسی کاربردی اصفهان، 1394)؛ بنابراین وجود بادهای غالب جنوب غربی، غربی و شمال غربی در ماه‌­های زمستان، ناشی از جریانات مدیترانه­ ای است که منطقه موردمطالعه را تحت تأثیر قرار می­ دهد (کریم زاده، 1381).

میانگین سالانه سرعت باد در این ایستگاه تقریباً 3 متربرثانیه است. در منطقه شرق اصفهان در تمامی فصول سال جهت وزش باد غالب، غربی است.

شدیدترین باد وزیده شده در شرق اصفهان در طول دوره آماری (2014-1977)، دارای جهت شمال غربی بوده که در یازدهم اردیبهشت 1364 با سرعت 25 متر بر ثانیه وزیده است.

در ایستگاه شرق اصفهان به‌طور متوسط 59 روز از سال همراه با گردوخاک است که بیشتر در فصل بهار (25 روز) اتفاق می­‌افتد. کاهش دید افقی ممکن است به علت وقوع برخی از پدیده­‌های جوی نظیر مه، گردوخاک، رگبار شدید و نظایر آن‌ها باشد. دید افقی و کاهش آن به کمتر از 2 کیلومتر، در امور فرودگاهی و پرواز هواپیماها بسیار حائز اهمیت است. در ایستگاه شرق اصفهان به‌طور متوسط 41 روز در طول سال دید افقی مساوی یا کمتر از 2 کیلومتر است که بیشتر در ماه‌های دسامبر، ژانویه و نوامبر اتفاق می­‌افتد (اداره کل هواشناسی استان اصفهان، اداره تحقیقات هواشناسی کاربردی اصفهان، 1394).

سابقه دشت سجزی

در دوره ساسانی منطقه شرق اصفهان کاملاً مشجر و شکارگاه سلطنتی بود. دشت سجزی زمانی نه‌چندان دور آب و هوایی متفاوت با آب‌وهوای امروز داشت. در حدود 60-70 سال قبل به‌صورت مرغزار بوده و سفره آب زیرزمینی شیرین در آن بالا بوده که وجود صدف نرم‌تنان آب شیرین نوید این مدعا است. بر اساس شواهد موجود در منطقه، دشت سجزی درگذشته‌ای نه‌چندان دور محل دریافت زه آب اراضی بالادست واقع در شمال و شمال غربی منطقه بوده است، به‌طوری‌که در زمستان به دلیل عدم استفاده از آب رودخانه دستکن و خشکه رود توسط کشاورزان، آب‌های مازاد پس از ورود به دشت محل مناسبی جهت چرای دام به‌خصوص گاو و شتر بوده است. از جمله شواهد مردابی و پوشش نیزاری منطقه وجود بلوک‌هایی چمنی از خاک سطحی هست که به‌عنوان مصالح ساختمانی آغل دام استفاده گردیده است، (صالحی، 1376؛ کریم زاده، 1381؛ اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان، 1385).

دشت سجزی چون شیب کمی دارد، سیلاب‌های رودخانه‌های اطراف (دستکن و خشکه رود) به این دشت سرازیر می‌شدند. تا ۵۰ سال پیش، سطح آب در منطقه سجزی بالابود و چون پوشش گیاهی مناسبی نیز داشت، چراگاه‌ دام‌های بسیار زیادی از «دشت برخوار» تا روستاهای اطراف خود شده بود که با حفر چاه‌های متعدد، رفته‌رفته آب سفره‌های زیرزمینی این دشت فروکش کرد و پوشش گیاهی آن نیز باگذشت زمان از بین رفت. علاوه بر آن مجوز برداشت شن و ماسه، خاک گچ‌وخاک رس نیز داده شد و کم‌کم کوره‌های گچ‌پزی و آجرپزی در شرق، غرب و جنوب این منطقه مستقر شدند و به برداشت بی‌رویه از منابع معدنی این دشت اقدام کردند که این عوامل همگی دست‌به‌دست هم دادند تا فرسایش بادی و بیابان­‌زایی در این منطقه تشدید شود.

مشخصات خاک منطقه

خاک‌های منطقه موردمطالعه بر اساس طبقه‌­بندی FAO عمدتاً در رده‌های Fluvisols، Solonchaks،

Gypsisols،Cambisols،Regosols و به روش کلید طبقه بندی خاک عمدتاً در دو رده Aridisols و Entisols و در تحت رده­ های Salids،Cambids،Orthents، Gypsids و Calcids طبقه ­بندی می­‌شوند.

در مطالعه­ ای مشخصات شیمیایی برخی پروفیل­‌های شاهد حفرشده در ترانسکت طولی منطقه سجزی بررسی‌شده است، کم بودن میزان ظرفیت تبادل کاتیونی و مواد آلی از ویژگی‌های مشابه در پروفیل‌های حفرشده هست.

کانی­‌شناسی منطقه سجزی

کریم‌زاده (1381) اقدام به کانی­‌شناسی منطقه وسیعی در شرق استان اصفهان از جمله دشت سجزی نمود. بر اساس تحقیقات ایشان انواع کانی‌های تبخیری در دشت سجزی در جدول ذیل آمده است و انواع کانی­ ها در بخش رس ریز و رس درشت خاک ­های موردمطالعه به‌قرار زیر است:

میکا، پالیگورسکایت، اسمکتیت، ورمی­کولیت، کلرایت، کائولینایت، کانی‌­های مختلط نامنظم میکا- اسمکتیت، کانی مختلط نامنظم کلرایت- ورمی­کولیت، کانی مختلط نامنظم کلرایت- اسمکتیت و کوارتز.

وضعیت کنونی دشت سجزی

امروزه این دشت با دخالت عوامل مخرب تبدیل به بیابانی لم­ یزرع گردیده که سلامت میلیون‌ها نفر ساکنین شهر اصفهان و سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در این منطقه را به مخاطره انداخته است. به علت برداشت بی‌­رویه از سفره­ های آب زیرزمینی، شور شدن آب‌های سطحی و زیرزمینی، بهره ­برداری غیراصولی از اراضی گچی و رهاسازی معادن، از بین رفتن سنگفرش حفاظتی سطح خاک ناشی از فعالیت­ های معادن و رفت‌وآمد وسایل نقلیه سنگین، گسترش فعالیت کوره ­های گچ­‌پزی و تشدید فرسایش اراضی گچی منطقه سجزی را به بیابانی با کانون فرسایش بادی درجه‌یک تبدیل کرده است. منطقه شرق اصفهان به دلیل واقع‌شدن صنایع و تأسیسات بحرانی، ترابری و نظامی از موقعیت استراتژیکی برخوردار است. این در حالی است که بیابان­‌زایی و تخریب اراضی و به دنبال آن طوفان‌های شن و ایجاد گردوغبار معلق در هوا که تقریباً در تمام فصل سال در منطقه به وقوع می‌پیوندد، با ورود به سیستم ­های الکترونیکی کارخانه‌ها، موتور هواپیما و سیستم‌­های حساس آن‌ها نه‌تنها خسارات چندمیلیاردی را سالانه به تأسیسات منطقه وارد می ­سازد، بلکه هرگونه سرمایه ­گذاری جدید را در منطقه با مخاطره جدی روبه‌رو ساخته است.

نقش معادن و کوره­ های گچ شرق اصفهان در تولید ریزگرد

نتایج چندین تحقیق دانشگاهی نشان می‌دهد که فعالیت‌های مربوط به استخراج و تبدیل گچ در منطقه مهم‌ترین عامل بیابان‌­زایی و تولید ریز گرد در شرق اصفهان هست. لایه­‌های گچ‌خاکی که به‌عنوان معادن گچ قابل‌استخراج هست، به‌طور طبیعی توسط یک‌لایه سنگ‌ریزه که به آن سنگفرش بیابانی می­‌گویند، محافظت می­ گردند. تخریب لایه سنگفرش سطحی باعث در معرض فرسایش قرار گرفتن لایه­‌های عمقی خاک می­ گردد که حساسیت بسیار بالایی به فرسایش دارند. معادن گچ در شرق اصفهان که به‌طور عمده در دو منطقه مجزای کمشچه و دشت‌های شمال سجزی- جنوب ورتون تجمع یافته‌­اند، ده‌ها کیلومتر از سنگفرش سطح خاک را تخریب کرده و رسوبات گچی را در معرض باد قرار داده­‌اند. این در حالی است که تردد روزانه 200 تا 270 کامیون بین معادن و کوره­‌های گچ منطقه باعث ایجاد جاده­‌های متعددی در منطقه گردیده که هر یک به‌نوبه خود باعث تخریب اراضی و تولید ریز‌گرد می­‌گردد. خاک گچ جهت آماده شدن به 70 کوره گچ­‌پزی که در منطقه فعال هستند منتقل می­‌شوند. برآورد شده است که از هر کوره گچ ­پزی روزانه یک‌تن گردوغبار وارد اتمسفر شده که با جریانات باد شرقی غربی و شمال شرقی که عمدتاً در فصل تابستان می­‌وزد و به‌صورت ریز گرد وارد شهر زیبای اصفهان می ­شود و خطرات زیست‌محیطی شدیدی نظیر بیماری‌های تنفسی و پوستی و ... برای ساکنین شهر اصفهان و شهرهای اطراف ایجاد کرده است. مطالعات انجام‌شده بر روی ریز گردهای شهر اصفهان، عمدتاً منشأ آن را از رسوبات شرق اصفهان تائید می‌­نماید. نوروزی (1394) در بررسی تغییرات مکانی و زمانی خصوصیات گردوغبار در منطقه اصفهان به این نتیجه رسید که غلظت بالای یون‌­های محلول و مقادیر EC و pH و آهک، منشأ گردوغبار از خاک­‌های شور و آهکی را محتمل نمود. وی در مطالعات کانی­‌شناسی رسی، وجود کانی­‌های ایلایت، پالی­گورسکایت، کائولینایت، کلرایت و اسمکتایت را در گردوغبار ثابت کرد و در نهایت با استفاده از نسبت Ti/Zr گردوغبار به خاک و نتایج حاصل از سایر آنالیزها، بیان نمود که بیابان شرق اصفهان و خاک­‌های مستعد به فرسایش آن، مهم‌ترین منبع تولید گردوغبار منطقه مطالعاتی تلقی می‌­شوند.

محمودی (1393) تحقیقی در مورد تشخیص منابع گردوغبار اتمسفری اصفهان با استفاده از خصوصیات شیمیایی و کانی‌­شناسی آن انجام داده و به این نتیجه رسیده است که کانی‌­های غالب در بخش رس شامل کارولینایت، پالی­گورسکایت، کلرایت، ایلایت، کوارتز، فلدسپار و پلاژیوکلاز هست. این کانی­‌ها مشابه کانی­‌های گزارش‌شده در منطقه شرق اصفهان هست. تشابه خصوصیات شیمیایی و کانی‌­شناسی گردوغبار با خاک­‌های منطقه شرق اصفهان و نظریه الگوی جهت جریان باد و اندازه ذرات بیانگر فاصله متوسط تا دور انتقال ذرات هست؛ بنابراین می­‌توان منطقه شرق اصفهان را منبع اصلی گردوغبار اتمسفری اصفهان دانست.

سرعت آستانه فرسایش بادی در منطقه شرق اصفهان 3.5 متر بر ثانیه است که بیانگر حساس بودن رسوبات به فرسایش بادی و شکننده بودن اکوسیستم منطقه هست. شرایط سخت محیطی نظیر وزش بادهای شدید و فرساینده که در مقایسه با دیگر مناطق بادخیز استان مانند اردستان و نظنز هفت برابر مخرب­‌تر است، شدت فرسایش بادی و درنتیجه تولید ریزگردها را در منطقه افزایش می­‌دهد. این در حالی است که به دلیل افت آب زیرزمینی و هجوم شن­‌های روان، پوشش گیاهی منطقه نیز از بین رفته است و طوفان­‌های شن امکان استقرار پوشش جدید را بسیار محدود ساخته است. درصد بالای گچ در رسوبات بادی منطقه که در برخی مناطق 78 درصد نیز محاسبه گردید، بیانگر نقش اصلی معادن گچ در تغذیه طوفان‌های شن منطقه هست. بهره‌­برداری‌­های غیراصولی از معادن شن، خاک رس و رها کردن معادن پس از برداشت خود به بیابانی شدن منطقه سجزی کمک کرده است. هجوم شن و تولید ریزگرد که به دروازه‌­های شهر اصفهان رسیده خسارت­‌هایی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به شهر اصفهان، فرودگاه شهید بهشتی، پایگاه شهید بابایی، راه‌آهن و صنایع مستقرشده در منطقه سجزی وارد می­‌نماید تخمین زده می­ شود که خسارت­‌های اقتصادی بالغ‌بر 36 میلیارد تومان در سال هست (اداره کل منابع طبیعی، 1394). علاوه بر این طوفان‌های شن، تخریب اراضی و بیابان‌­زایی در شرق اصفهان باعث گردیده که فعالیت­‌های کشاورزی منطقه به‌شدت محدود گردد و این امر باعث خالی شدن روستاها از سکنه و مهاجرت ساکنین روستا به شهر گردیده است. همچنین فعالیت معادن گچ و شن در شرق اصفهان نه‌تنها اراضی اطراف معادن را به‌شدت تخریب می­‌کند بلکه حمل رسوبات گچی توسط باد و پخش آن در سراسر منطقه شرق اصفهان باعث مدفون شدن خاک حاصلخیز اطراف و نیز پوشش گیاهی طبیعی منطقه گردیده است. بطوریکه در شرایط کنونی ارتفاع رسوبات بادی سرشار از گچ در برخی مناطق به بیش از 2 متر می­‌رسد. در چنین شرایطی احیای پوشش گیاهی منطقه حتی با گونه‌­های مقاوم نیز، به‌سختی امکان­پذیر است (اداره کل منابع طبیعی، 1394).

بنا بر اطلاعات ارسال‌شده از اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان اصفهان در تاریخ 1394.11.4، تعداد کل واحدهای تولید گچ در محدوده قهاب و سجزی 89 واحد بوده که موقعیت جغرافیایی و مشخصات برخی از آن‌ها موجود هست و به لحاظ ایجاد آلودگی در مورد همگی واحدها اقداماتی جهت پیگیری قضایی صورت گرفته است.

اثرات ریز گردها بر سلامت

امروزه علل و عوامل مختلفی از جمله استقرار کارخانه‌ها در محدوده شهرها و عدم کنترل گازهای خروجی آن‌ها، افزایش تعداد تردد خودروها باکیفیت احتراق نامناسب و مصرف سوخت‌های فسیلی غیراستاندارد، کم‌آبی و بیابانی شدن اطراف شهرها، هجوم ریزگردها از کشورهای همسایه غرب و جنوب غربی، منجر به افزایش میزان ذرات معلق ریز در هوای تنفسی شده است. مطالعات نشان می‌­دهد تماس طولانی‌مدت با آلاینده‌های هوا به‌ویژه ریزگردها موجب افزایش حساسیت راه‌­های هوایی و تغییرات مزمن غیرقابل‌برگشت ریوی می‌شوند. ذرات معلق کمتر از 2.5 میکرون (PM2.5) به دلیل داشتن خاصیت نفوذپذیری بیشتر به راه‌های هوایی تحتانی ریه از اهمیت بیشتری برخوردار هستند و بسته به تراکم آلاینده‌­ها موجب بروز یا تشدید مشکلات تنفسی به‌ویژه حملات آسم می‌­شوند. بر اساس نتایج تحقیق انجمن آسم و آلرژی ایران، 35 درصد کودکان در کلان‌شهر تهران دارای علائم بیماری آسم هستند (فن و همکاران، 2016؛ احمدی افشار و همکاران، 2016).

اثرات هوای آلوده می­‌تواند سریع و مقطعی بوده و در مواقع پیک آلاینده­‌ها در هوا، اثرات حاد ایجاد کند و یا مزمن و طولانی‌مدت باشد. بروز علائم و شدت بیماری‌های تنفسی در افرادی که مستعد ابتلا به آسم بوده و در شهرهای آلوده زندگی می­‌کنند، بیشتر از دیگران است. مبتلایان بیماری‌های قلبی و عروقی، کودکان، سالمندان و مبتلایان به بیماری­ های تنفسی ازجمله آسم باید در مواقع پیک آلودگی هوا کمتر در فضای باز قرار گیرند و لازم است درمان بیماری خود را پیگیری کنند.

آلودگی هوا و بیماری‌های قلبی-عروقی و ریوی

به‌ طور کلی علت بروز 90% از مرگ‌ومیرها در ایران به ترتیب بیماری‌های قلبی عروقی، حوادث، سرطان‌ها، بیماری­های حین تولد و بیماری‌های ریوی است. بر این اساس یکی از علل بروز درصد بالایی از مرگ‌ومیرها بیماری‌های ریوی است که تعداد قابل‌توجهی از آن براثر آلودگی‌های هوا بروز می‌­کند. عوارض قلبی ناشی از آلودگی هوا به‌صورت تنگی عروق کرونر، سکته‌های قلبی، نارسایی‌های قلبی و تشدید ضربان بروز می­‌کند که در مواردی می­‌تواند منجر به مرگ شود. مطالعه اپیدمیولوژی اخیر نشان داده است که میزان مرگ‌ومیر به سبب تمام علل کشنده مثل بیماری‌های تنفسی و سرطان معده با افزایش غلظت ذرات، بدون تأثیر وضعیت اقتصادی جامعه افزایش می‌­یابد. همچنین عفونت دستگاه‌های فوقانی و تحتانی ریه هر دو با افزایش غلظت ذرات معلق هوا رابطه معنی‌داری دارند (پینالت و همکاران، 2016؛ یانگ و همکاران، 2016).

آلودگی هوا و اختلالات ذهنی و رشد جنین

نتایج مطالعات نشان می‌دهد آلودگی هوا به‌ویژه سربی که به دلیل سوخت نامناسب خودروها در هوا پخش می­‌شود، می‌­تواند احتمال تولد کودکان مبتلابه نقص عضو و همچنین اوتیسم و بیش فعالی را دو تا سه برابر افزایش دهد. همچنین هر چه عوارض مسمومیت ناشی از سرب بیشتر شود اختلالات ذهنی افزایش می­یابد که به‌مرور باعث فراموشی‌های دائم، بیماری­‌های لرزشی و علائمی شبیه جنون خواهد شد (آلن و همکاران، 2014).

ارتباط آلودگی هوا با میزان شیوع سرطان ریه و کاهش میزان امید به زندگی

در سال 2013 مطالعه­‌ای در گستره 545 شهر ایالات‌متحده در طول 8 سال باهدف تعیین ارتباط میزان PM2.5 هوا با امید به زندگی انجام گرفت. نتایج نشان داد که کاهش µg/m3 10 در غلظت PM2.5 با افزایش میانگین امید به زندگی 4 ماه و 6 روز متناسب است، این ارتباط در شهرهای پرجمعیت قوی­تر بوده است (کوریا و همکاران، 2007). در همان سال نتایج 17 مطالعه کوهرت در 9 کشور اروپائی نشان داد در طول دوره بررسی هشت‌ساله 2095 مورد شیوع موارد سرطان ریه تشخیص داده شد. آنالیزهای متا یک ارتباط آماری معنی­‌دار بین ریسک سرطان ریه و PM10 نشان داد (کوریا و همکاران، 2007؛ راسچو نیلسن و همکاران، 2016).

تماس طولانی‌مدت با ذرات معلق و ارتباط آن با میزان مرگ‌ومیر ناشی از دیابت

نتایج تحقیقات پژوهشگران ایرانی نشان می­‌دهد که آلودگی هوا مقاومت به انسولین را در کودکان و نوجوانان ایجاد و آن‌ها را مستعد ابتلا به دیابت در سنین بالاتر می­‌کند. بروک و همکاران در سال 2013 ارتباط بین تماس مزمن با ذرات معلق PM2.5 و مرگ و میر مرتبط با دیابت را در یک آنالیز پیش‌گویانه کوهرت 2.1 میلیون بزرگ‌سال از سال 1391 تا 2001 را مطالعه کردند. نتایج نشان داد افزایش µg/m3 10 تماس با PM2.5 با افزایش ریسک مرگ‌ومیر ناشی از دیابت ارتباط داشت (برووک و همکاران، 2013؛ کلیشادی و همکاران، 2013).

بار بیماری (Burden of Disease) جهانی ناشی از آلودگی هوا

نتایج یک مطالعه به‌منظور بررسی بار بیماری مربوط به آلودگی هوای محیط‌های شهری ازنظر مرگ‌ومیر و سال‌های زندگی با ناتوانی (DALYs) نشان داد آلودگی هوای آزاد به ذرات ریز (PM2.5) باعث می‌شود که حدود 3% مرگ‌ومیر ناشی از بیماری قلبی، حدود 5% مرگ‌ومیر ناشی از سرطان نای، برونش و ریه و در حدود 1% مرگ‌ومیر از عفونت­‌های حاد تنفسی در کودکان زیر 5 سال در سراسر جهان افزایش یابد (چن و همکاران، 2005).

تأثیر آلودگی هوا بر سیستم ایمنی مغز

تنظیم دقیق ارتباطات ایمنی- مغز بدن برای عملکرد مناسب شبکه‌های عصبی ضروری است، نتایج یک مطالعه در مکزیک با هدف ارتباط بیومارکرهای مرتبط با التهاب سیستمیک و کاهش رشد مغز و کاهش حافظه در کوتاه‌مدت و بلندمدت با آلودگی هوا نشان داد که‌ این بایومارکرها در کودکان شهری با تماس بالای آلاینده‌های هوا در مقابل کودکان با تماس پائین بیشتر است و تماس با آلودگی هوا منجر به التهابات سیستمیک و پاسخ‌های ایمنی-عصبی نامنظم مغز در کودکان می‌شود (کالدرون گارسیدوناس و همکاران، 2013).

اثرات آلودگی هوا روی چشم و پوست

آلودگی هوا سطح چشم در ناحیه قرنیه و پلک ها را ملتهب می­‌کند و سبب سوزش، آبریزش و قرمزی چشم‌ها می‌شود. آلودگی هوا در افزایش سندرم خشکی چشم نیز مؤثر است؛ به گفته محققان آمریکایی خطر ابتلا به سندرم خشکی چشم که به دلیل کاهش تولید اشک به وجود می­‌آید، برای ساکنان شهرهای بزرگ با سطوح بالای آلودگی هوا بیشتر از دیگران است. تیرگی و بسته شدن روزنه‌­های سطح پوست، خشکی پوست، خارش، اگزمای دست و صورت، اگزمای پلک، کهیر، تشدید جوش‌های آکنه‌ای صورت و نمایان شدن لکه­‌های تیره در سطح پوست در شرایط آلودگی هوا بروز بیشتری پیدا می­‌کند. بروز چین‌وچروک و پیری زودرس پوست به دلیل تولید رادیکال­‌های آزاد در هوای آلوده و ریزش مو از دیگر عوارض ناشی از آلودگی هوا به شمار می­رود (توریسلی و همکاران، 2011).

تاثیرتماس با آلودگی هوای شهری بر سلامت استخوان و کمبود ویتامین D در کودکان

نتایج مطالعات نشان داده که کودکان با قرار گرفتن در معرض آلودگی هوای شهری در طول عمر در مقایسه با کودکان ساکن در شهرهایی با آلودگی کمتر تغییراتی در شاخص‌های التهابی و دانسیته معدنی استخوان (BMD) خواهند داشت. کودکان در معرض همچنین دریافت ویتامین D کمتری داشته‌اند. اثر التهاب سیستمیک، کمبود ویتامین D، آلودگی هوا، شلوغی شهری ممکن است در درازمدت نتایج زیان باری بر استخوان کودکان داشته باشد. این کودکان وقتی بزرگ شوند ریسک ابتلا به جرم کم استخوان و پوکی استخوان رادارند (کالدرون گارسیدوناس و همکاران، 2013). مطالعه‌ای مقطعی از کودکان در سن 4-10 سال در شهر اصفهان در سال 2012 نتایج نشان داد با افزایش میزان شاخص کیفی هوا (AQI) غلظت سرمی متابولیت ویتامین D(25(OH)D) کاهش می‌یابد که شیوع بالای کمبود ویتامین D در کودکان در اصفهان را نشان می‌­دهد. این در حالی است که دریافت غذایی ویتامین D به حد کافی بوده است (کلیشادی و همکاران، 2013).

ارتباط شیوع توهم و اسکیزوفرنی در نوجوانی و تماس با ذرات ریز هوا در نوزادی

مطالعات نشان داده است آلودگی هوا می‌تواند ژن مسئول بیماری اوتیسم را فعال کند و سبب بروز این بیماری در افراد شود. به همین دلیل در سال‌های اخیر شاهد افزایش ابتلای کودکان به بیماری اوتیسم ناشی از آلودگی هوا هستیم. آلن و همکاران (2014) با هدف بررسی تأثیر منفی قرار گرفتن در معرض ذرات بسیار ریز هوابر رشد و توسعه سیستم عصبی مرکزی مطالعه‌­ای روی موش‌ها انجام دادند. نتایج نشان داد ذرات خیلی ریز هوای آزاد باعث تحریک نواحی مغزی و تغییراتی در سیتوکین‌ها و انتقال‌دهندگان پیام ­های عصبی در موش‌های نر و ماده می‌­شود. گشادی بطن جانبی مغز (ونتریکولومگالی) بخصوص در موش‌های نر در معرض آلاینده قرارگرفته مشاهده شد که این عارضه در انسان با بروزاوتیسم (توهم) و اسکیزوفرنی (جنون جوانی) ارتباط داده‌شده است (آلن و همکاران، 2006).

پیشنهادهای اجرایی

با توجه به شرایط حاکم در منطقه سجزی که تهدیدی جدی برای شهر اصفهان، تأسیسات صنعتی مستقر در منطقه، فرودگاه شهید بهشتی، پایگاه شهید بابایی، راه‌آهن و برنامه­‌های کوتاه‌مدت و درازمدت که جهت استقرار صنعت در شرق اصفهان برنامه‌ریزی‌شده، هست، پیشنهادهای اجرایی و مدیریتی به شرح ذیل است:

  1. با توجه به اینکه منطقه سجزی به‌عنوان یک عامل تهدید برای شهر اصفهان به‌حساب می‌آید باید یک عزم و اراده جمعی جهت احیا منطقه سجزی در بین مسئولین و دستگاه‌های اجرائی به وجود آید.
  2. با توجه به روند بیابانی شدن منطقه توصیه می‌گردد تمرکز عملیات کنترل فرسایش در سطوحی انجام گردد که به‌عنوان کانون‌های اصلی مناطق برداشت محسوب می‌شوند. بنابراین لازم است تخریب سطوح فرسایش یافته جهت برداشت گچ متوقف‌شده و این سطوح بازسازی شود.
  3. اختصاص پساب تصفیه‌خانه فاضلاب شرق و شمال اصفهان برای احیاء دشت سجزی و پایگاه شهید بابایی مطابق ضوابط استاندارد محیط‌زیست (تخصیص 100 لیتر در ثانیه از تصفیه‌خانه فاضلاب شرق و 200 لیتر در ثانیه از تصفیه‌خانه فاضلاب شمال اصفهان)
  4. جلوگیری از بهره‌برداری غیرمجاز پساب فاضلاب جهت کشت گیاهان زراعی در منطقه
  5. تغییر کاربری کوره­‌های گچ در منطقه
  6. استفاده از سازندهای گچی به‌جای گچ‌خاکی و ارتقاء سطح فناوری در کارخانه‌های آجرپزی
  7. انتقال کوره‌­های آجرپزی از منطقه
  8. مطالعه و منطقه‌بندی علمی برای انتخاب شیوه­‌های مناسب احیاء مناطق کانون بحران فرسایش بادی
  9. مطالعه خاکشناسی، زهکشی و آبشویی خاک در منطقه، به‌منظور استقرار گونه‌های دومنظوره چوبده و مانع فرسایش بادی
  10. عدم صدور پروانه بهره‌برداری از معادن گچ و شن و عدم تمدید پروانه‌های موجود
  11. استفاده از فناوری‌های نوین جهت تثبیت و احیاء منطقه سجزی مثل مالچ‌­های رسی فناوری شده، پلیمرهای زیست‌تخریب‌پذیر
  12. سرمایه­ گذاری در راستای انرژی تجدید پذیر در منطقه مثل انرژی خورشید و باد
  13. استقرار ایستگاه جامع تحقیقاتی به‌منظور پایش زیست‌محیطی در منطقه سجزی
  14. درخواست انجام پژوهش‌های علمی در جنبه­ های مختلف تولید گردوغبار از مراکز تحقیقاتی
  15. بهره ­مندی از فناوری­‌های نوآورانه زیست‌محیطی و تجارب سازنده بومی در پیشگیری از آلودگی و تخریب محیط‌زیست
  16. تلاش برای ایجاد و تقویت نهادهای منطقه‌­ای برای مقابله با گردوغبار

پیشنهادهای مدیریتی برای آینده سجزی

  • ایجاد دفتر احیاء منطقه سجزی و سایر شهرستان ­های مبتلابه فرسایش بادی در استان
  • تهیه نقشه قابلیت اراضی با استفاده از واحدهای اراضی با مقیاس 5000/1
  • اولویت ­بندی جهت شروع کارهای اجرایی

منابع

  1. اداره کل منابع طبیعی اصفهان، 1374. طرح بیابان­زدایی منطقه مطالعاتی دشت سجزی.
  2. اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان، 1385. تهیه طرح اجرایی کانون بحران فرسایش بادی منطقه سجزی شهرستان اصفهان. جلد اول.
  3. اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان، 1394. پروژه ده هزار هکتاری بیابان­ زدایی شرق اصفهان.
  4. اداره کل هواشناسی استان اصفهان (اداره تحقیقات هواشناسی کاربردی اصفهان). 1394. بررسی اقلیم و گلباد منطقه سجزی.
  5. تومانیان نورآیر. 1374. منشأ گچ و چگونگی تکوین و تکامل خاک‌های گچی منطقه شمال غربی استان اصفهان. پایان­نامه کارشناسی ارشد خاکشناسی، دانشگاه صنعتی اصفهان.
  6. زندی اصفهان، خواجه ­الدین س ج، جعفری م، کریم زاده ح، آذرنیوند ح، 1386. بررسی ارتباط رشد گیاه سیاه تاغ (Haloxylon ammodendron C.A Mey) با خصوصیات خاک در دشت سجزی اصفهان. مجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، 40: 463-449.
  7. صالحی م ح. 1376. بررسی منشأ عوامل و فرایندهای تجمع نمک در خاک­های دشت سگزی و تأثیر آن بر فرسایش بادی. پایان¬نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان.
  8. کریم زاده ح.ر. 1381. چگونگی تکوین و تکامل خاک­ها در لندفرم­های مختلف و منشاء­یابی رسوبات فرسایش یافته بادی در منطقه شرق اصفهان. پایان­نامه دکتری، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان.
  9. مجیری ا. 1389. بررسی علل رشد گیاه تاغ (Haloxylon Sp) در بخشی از دشت سجزی اصفهان و عدم رشد آن در اراضی مجاور با توجه به خصوصیات خاک. پایان­نامه کارشناسی ارشد خاکشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان (اصفهان).
  10. محمودی ز و خادمی ح. 1393. سنجش منابع گرد و غبار اتمسفری با استفاده از خصوصیات شیمیایی و کانی­شناسی آن. نشریه پژوهش ­های حفاظت آب و خاک، جلد بیست و یکم، شماره اول. دانشگاه کشاورزی و منابع طبیعی گرگان.
  11. موسسه تحقیقاتی زیست بوم بیابان (زیست بان). 1383. بررسی معادن گچ در بیابان‌زایی شرق اصفهان. مجله هاتف سبز (جمعیت حمایت از منابع طبیعی و محیط‌زیست).
  12. نوروزی س. 1394. تغییرات مکانی و زمانی خصوصیات گردوغبار در منطقه اصفهان و امکان­سنجی استفاده از برگ چنار در پایش زیستی آلودگی هوا. پایان­نامه دکتری، دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان.

1 Fan J, Li S, Fan C, Bai Z, Yang K. The impact of PM2. 5 on asthma emergency department visits: a systematic review and meta-analysis. Environmental Science and Pollution Research. 2016;23(1):843-50.

2. Ahmadiafshar A, Ghoreishi A, Ardakani SA, Khoshnevisasl P, Faghihzadeh S, Nickmehr P. The High Prevalence of Depression Among Adolescents With Asthma in Iran. Psychosomatic medicine. 2016;78(1):113-4.

3. Pinault L, Tjepkema M, Crouse DL, Weichenthal S, van Donkelaar A, Martin RV, et al. Risk estimates ofmortality attributed to low concentrations of ambient fine particulate matter in the Canadian community health survey cohort. Environmental Health. 2016;15(1):1.

4. Jang A-S, Jun YJ, Park MK. Effects of air pollutants on upper airway disease. Current opinion in allergy and clinical immunology. 2016;16(1):13-7.

5. Yang A, Janssen NA, Brunekreef B, Cassee FR, Hoek G, Gehring U. Children's respiratory health and oxidative potential of PM2. 5: the PIAMA birth cohort study. Occupational and environmental medicine. 2016:oemed-2015-103175.

6. Allen JL, Liu X, Pelkowski S, Palmer B, Conrad K, Oberdörster G, et al. Early Postnatal Exposure to Ultrafine Particulate Matter Air Pollution: Persistent Ventriculomegaly, Neurochemical Disruption, and Glial Activation Preferentially in Male Mice. Environ Health Perspect. 2014.

7. Correia AW, Pope III CA, Dockery DW, Wang Y, Ezzati M, Dominici F. Effect of air pollution control on life expectancy in the United States: an analysis of 545 US counties for the period from 2000 to 2007. Epidemiology. 2013;24(1):23-31.

8. Raaschou-Nielsen O, Beelen R, Wang M, Hoek G, Andersen Z, Hoffmann B, et al. Particulate matter air pollution components and risk for lung cancer. Environment international. 2016;87:66-73.

9. Brook RD, CakmakS, Turner MC, Brook JR, Crouse DL, Peters PA, et al. Long-Term Fine Particulate Matter Exposure and Mortality From Diabetes Mellitus in Canada. Diabetes care. 2013.

10. Kelishadi R, Moeini R, Poursafa P, Farajian S, Yousefy H, Okhovat-Souraki A-A. Independent association between air pollutants and vitamin D deficiency in young children in Isfahan, Iran. Paediatrics and international child health. 2013.

11. Cohen AJ, Ross Anderson H, Ostro B, Pandey KD, Krzyzanowski M, Kunzli N, et al. The global burden ofdisease due to outdoor air pollution. Journal of toxicology and environmental health Part A. 2005;68(13-14):1301-7.

12. Calderon-Garciduenas L, Cross JV, Franco-Lira M, Aragon-Flores M, Kavanaugh M, Torres-Jardon R, et al. Brain immune interactions and air pollution: macrophage inhibitory factor (MIF), prion cellular protein (PrPC), Interleukin-6 (IL-6), interleukin 1 receptor antagonist (IL-1Ra), and interleukin-2 (IL-2) in cerebrospinal fluid and MIF in serum differentiate urban children exposed to severe vs. low air pollution. Frontiers in neuroscience. 2013;7.

13. Torricelli AAM, Novaes P, Matsuda M, Alves MR, Monteiro MLR. Ocular surface adverse effects of ambient levels of air pollution. Arquivos brasileiros de oftalmologia. 2011;74(5):377-81.

14. Calderon-Garciduenas L, Mora-Tiscareno A, Francolira M, Torres-Jardon R, Pena-Cruz B, Palacios-Lopez C, et al. Exposure to urban air pollution and bone health in clinically healthy six-year-old children. Arh Hig Rada Toksikol. 2013;64(1):23-34.

تدوین گزارش

احمد جلالیان (استاد دانشگاه آزاد‌ اسلامی، واحد خوراسگان و دبیر کانون هم‌اندیشی سلامت و محیط‌زیست)، مرجان پدیدار (دکترا خاک‌شناسی) و نسرین سعیدی (کارشناس ارشد علوم اقتصادی، مدیر داخلی اتاق فکر)

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.
علیرضا میکاییلی (دانشیار گروه محیط زیست-گرگان)

31 خرداد 1395 ساعت 16:25

سلام و تشکر از بابت مقاله مفیدتان.
یک سئوال و آن اینکه روششناسی مقاله مشخص نیست.
لطفا در صورت امکان جهت یادگیری ما و دانشجویان، روششناسی آنهم مشخص شود.
آیا رویکرد و روش در ارزیابی پتانسیل ، اکولوژیکی بوده؟

تشکر
علیرضا میکاییلی
دانشیار گروه محیط زیست-گرگان