1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست علم، فناوری و نوآوری
  4. >
  5. فناوری
  6. >
  7. آینده‌نگاری فناوری

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

1 اردیبهشت 1395 ساعت 12:00 شماره مسلسل: 2200196

نقش فناوری اطلاعات در آینده اقتصاد و سرمایه‌گذاری سلامت

نقش فناوری اطلاعات در آینده اقتصاد و سرمایه‌گذاری سلامت

چند ویژگی عمده که در این نوشتار موردبررسی قرار می‌گیرند عبارت‌اند از: 1. درجه بالای اطلاعات نامتقارن میان پزشک-بیمار، پزشک-بیمه و حتی بیمار-بیمه، 2. کالای عمومی بودن سلامت و اثرات خارجی مثبت آن، 3. کم‌کشش بودن تقاضای مراقبت‌های درمانی، 4. روند افرایشی هزینه‌های درمانی در سراسر دنیا


اقتصاد سلامت و فناوری اطلاعات

علم اقتصاد، بنا به یک تعریف، علم تخصیص بهینه منابع محدود و کمیاب به نیازها و خواسته‌های نامحدود است. بنا به توصیفی دیگر می‌توانیم اقتصاد را علم انگیزه‌ها بنامیم. از این‌رو اقتصاد سلامت به بررسی تخصیص منابع در حوزه سلامت می‌پردازد و از نگاهی دیگر انگیزه‌های عاملان فعال در این حوزه را بررسی می‌کند. حوزه سلامت ازنقطه‌نظر علم اقتصاد دارای برخی ویژگی‌های خاص است که باعث می‌شود دیسیپلین علمی اقتصاد سلامت دارای جایگاه ممتازی باشد. چند ویژگی عمده که در این نوشتار موردبررسی قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:

  1. درجه بالای اطلاعات نامتقارن میان پزشک-بیمار، پزشک-بیمه و حتی بیمار-بیمه
  2. کالای عمومی بودن سلامت و اثرات خارجی مثبت آن
  3. کم‌کشش بودن تقاضای مراقبت‌های درمانی
  4. روند افرایشی هزینه‌های درمانی در سراسر دنیا

در این میان اطلاعات نامتقارن نقشی کلیدی را ایفا می‌کند. نقطه تولد اقتصاد سلامت را عمدتاً از مقاله سال 1963 کنث ارو (برنده نوبل اقتصاد) و مقاله معروف وی می‌دانند. یکی از محورهای کلیدی مقاله وی بحث اطلاعات نامتقارن در حوزه خدمات درمانی است. یکی از نتایج این وضعیت ایجاد تقاضای القایی توسط پزشک است. وضعیتی که در آن پزشک از برتری اطلاعاتی خود سوءاستفاده می‌کند و هزینه‌های اضافی بر بیمار/ بیمه تحمیل می‌نماید. فناوری اطلاعات می‌تواند در جبران این ناکارآئی‌ها نقش مهمی ایفا نماید.

از سوی دیگر حوزه سلامت با پراکندگی اطلاعات مواجه است که به دو شکل نمود دارد:

  1. پراکندگی اطلاعات نزد بیمار، پزشکان، داروخانه‌ها، مراکز درمانی، بیمه‌ها، پرداخت‌کنندگان و غیره و عدم امکان تجمیع و پردازش این داده‌های خام
  2. از بین رفتن سوابق اطلاعات ارزشمند پزشکی مربوط به هر فرد در طول زمان

تجمیع و یکپارچه‌سازی این داده‌ها می‌توانند اطلاعاتی ارزشمند در بعد فردی و ملی را پدید آورد و برای تصمیم‌گیری‌های علمی، درمانی و سیاست‌گذاری مورداستفاده قرار گیرد.

علاوه بر این نرم‌افزارها یا سایت‌های آنلاین ارزیابی سلامت افراد می‌تواند مکمل طرح‌هایی چون پزشک خانواده بوده و موجب اقتصادی و عملی شدن اجرای آنها شود، موجب تحول در نظام ارجاع گردد، از بسیاری مفاسد جلوگیری نماید و بی‌شمار اثرات مثبت داشته باشد که به برخی از آنها در ادامه اشاره خواهیم کرد.

ازاین‌رو در عصر فناوری اطلاعات و همزمان با پیشرفت‌های سریع در این حوزه باید انتظار داشته باشیم این فناوری بسیاری ناکارآئی های موجود در حوزه سلامت را حل نماید و انقلابی در این عرصه پدید آورد. اما چگونه باید این کار صورت گیرد؟

تقریباً همیشه نرخ تورم بهداشت و درمان با فاصله قابل‌توجهی از نرخ تورم کلی بالاتر بوده است

ارزان کردن خدمات سلامت با فناوری اطلاعات و ارتباطات

یکی از مشاهدات متعارف در اقتصاد این است که معمولاً هزینه‌ها در بخش خدمات (شامل خدمات درمانی) در مقایسه با هزینه کالاها و تولیدات (مثل مواد غذایی و ماشین‌آلات) در حال افزایش است. این موضوع هم در سطح جهانی و هم در اقتصاد ایران مشاهده می‌شود.

در آخرین گزارش منتشر شده بانک مرکزی مربوط به شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در آبان سال 94، این وضعیت به‌خوبی قابل‌مشاهده است. در حالی‌ که در این ماه تورم به 14.3 درصد رسیده است اما تورم بخش بهداشت و درمان در سطح بسیار بالاتری نسبت به سایر گروه­‌های اصلی قرار دارد و به عدد 28.8 درصد رسیده است. همچنین به لحاظ تورم نقطه‌ به‌ نقطه نیز تورم بخش بهداشت و درمان دارای بالاترین نرخ نسبت به سایر گروه‌های اصلی کالاها و خدمات است.

--

همچنین این روند در طی سال‌های گذشته نیز حاکم بوده است و تقریباً همیشه نرخ تورم بهداشت و درمان با فاصله قابل‌توجهی از نرخ تورم کلی بالاتر بوده است.

اما در دنیا نیز چنین وضعیتی مشاهده می‌شود. مردم در سرتاسر جهان به‌زحمت از پس قیمت‌های رو به افزایش خدمات درمانی و شهریه تحصیلی برمی‌آیند و قیمت‌ها در این بخش‌ها ظاهراً هرساله از جمع کل تورم سریع‌تر افزایش می‌یابند.بنا به‌ پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول در سال 2015 درحالی‌که متوسط نرخ تورم در دنیا حدود 4 درصد برآورد شده است اما متوسط نرخ تورم بخش بهداشت و درمان مورد انتظار در دنیا 10.15درصد بوده است.

اما به دلیل انقلاب تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات (ICT) افت ناگهانی قیمت‌های خدمات درمانی، تحصیلی و سایر خدمات دیگر هم‌اکنون امکان‌پذیر است.

در واقع اینجا موضوع بهره‌وری مطرح است. بهره‌وری در بخش کالاها رشد زیادی پیداکرده است درحالی‌که در بخش خدمات چنین نبوده است. به‌طور مثال اگر بهره‌وری کشاورزان در تهیه مواد غذایی رشد زیادی پیدا کند، لیکن معلمان در تعلیم دانش‌آموزان صرفاً کمی ارتقا یابند، هزینه مواد غذایی در مقایسه با هزینه تحصیل سقوط خواهد کرد؛ به‌علاوه، آن میزان از جمعیتی که به کشاورزی اشتغال دارند کاهش خواهد یافت، چرا که کشاورزان کمتری برای تغذیه جمعیت کل کشور موردنیاز خواهد بود.

این همان الگوی طولانی‌مدتی است که شاهدش بوده‌ایم: سهم نیروی کار در تولید اجناس در طول زمان کاهش‌یافته، در حالی‌ که هزینه کالاها در مقایسه با هزینه خدمات کاهش پیداکرده است.

به‌طور مثال در اقتصاد امریکا در سال 1950 حدود چهار درصد جمعیت کشور به کشاورزی، سی‌وهشت درصد به صنعت (شامل معادن، ساخت‌وساز و کارخانه‌ها) و پنجاه‌وهشت درصد در بخش خدمات اشتغال داشتند.
در سال 2010، این ارقام به ترتیب حدوداً دو درصد، هفده درصد و هشتادویک درصد بودند. در خلال این مدت، قیمت خدمات درمانی و شهریه‌ها به همراه قیمت بسیاری از خدمات دیگر سر به فلک گذاشته‌اند.

فناوری اطلاعات و ارتباطات، امکان این افزایش بهره‌وری را در بخش‌های چون سلامت امکان‌پذیر می‌سازد.

در حال حاضر برخی شرکت‌های نوآور از ICT برای حفظ سلامتی مشتریانشان و دورنگه داشتن آنان از بیمارستان استفاده می‌کنند. برای مثال، وقتی بیماران چنین شرکت‌هایی همه‌روزه پا به در خانه می‌گذارند میزان وزنشان به‌طور اتوماتیک به بخش سلامتی فرستاده می‌شود. اگر میزان وزن در حین راه رفتن خطرناک باشد که می‌تواند موجب سکته قلبی شود، کلینیک مذکور آن بیمار را برای آزمایش‌های فوری بازمی‌گرداند و به این طریق از یک بحران بالقوه مرگبار جلوگیری می‌کند. درواقع این قبیل شرکت‌ها درروش خود از این سه ایده استفاده می‌کنند:

اول، استفاده از ICT برای کمک به افراد برای کنترل احوال و سلامتی‌شان، و برقراری ارتباط میان مردم و متخصصین مشاور.

دوم، حضور پررنگ‌تر و برجسته‌تر کارکنان امدادرسان برای فراهم کردن مراقبت‌های پزشکی در خانه و جلوگیری از بیماری‌های جدی‌تر و هزینه‌های سنگین ویزیت پزشکان و بیمارستان‌ها.

ایده سوم فهم این نکته است که بسیاری از بیماری‌ها به سبب اوضاع اجتماعی افراد پدید می‌آیند یا وخیم‌تر می‌شوند. شاید بیماری منزوی، تنها، افسرده، بیکار یا درگیر برخی دیگر از مصائب شخصی یا خانوادگی باشد. اگر این شرایط موردتوجه قرار نگیرند، ممکن است موجب وضعیت پزشکی گران‌تر و حتی مرگ‌ وی شود.

به دلیل انقلاب تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات افت ناگهانی قیمت‌های خدمات درمانی، تحصیلی و سایر خدمات دیگر امکان‌پذیر است.

سلامت،دولت و بخش خصوصی

گفته شد که اقتصاد علم انگیزه‌هاست. انگیزه‌ها معمولاً برای کالاها و خدمات خود را به شکل عرضه، تقاضا و مبادله نشان می‌دهند و در قالب بازار متبلور می‌شوند. بازارها از آنجایی‌ که حاصل عرضه و تقاضای ناشی از انگیزه عاملان اقتصادی هستند معمولاً تخصیص منابع را به‌خوبی انجام می‌دهند. اما موفقیت بازار در تخصیص بهینه منابع مستلزم شرایطی است که در نبود آنها بازار با شکست مواجه می‌شود. کالاهای عمومی و اثرات خارجی مثبت یکی از مصادیق شکست بازار هستند.

سلامت و به‌ویژه سلامت عمومی جامعه یک کالای عمومی است که با خود اثرات خارجی مثبت به همراه دارد. سالم بودن یک فرد علاوه بر این‌که به لحاظ شخصی برای وی مطلوبیت به همراه دارد برای کل جامعه نیز مطلوب است. اما افراد و بنگاه‌های خصوصی این اثرات مثبت بر جامعه را در محاسبات خود وارد نمی‌کنند (چون قابل استحصال نیست) و لذا برای آن سرمایه‌گذاری کافی انجام نمی‌دهند. این وضعیت منجر به بروز شکست بازار می‌شود و مداخله دولت را ضروری می‌کند. اما دولت‌ها به‌تنهایی نیز با ناکار آیی، محدودیت منابع و مدیریت نامناسب مواجه هستند. ازاین‌رو ترکیب توانایی‌ها و رسالت بخش دولتی با توانایی‌ها و انگیزه‌های بخش خصوصی می‌تواند راهگشا باشد و به بهترین نتیجه منجر شود. به همین دلایل، در سال‌های اخیر موضوع مشارکت دولتی-خصوصی در حال تبدیل‌شدن به جریانی غالب در حوزه سلامت در سطح دنیاست.

سیاست‌گذاری و نظام اطلاعاتی

وقتی بازارها خوب کار می‌کنند در حقیقت یک نظام اطلاعاتی به‌ظاهر ساده ولی در عین‌ حال بسیار پیچیده و شگفت‌انگیز در حال فعالیت است به نام نظام قیمت‌ها.

ولی در حوزه سلامت ازیک‌طرف با شکست بازار مواجه هستیم و از طرف دیگر ویژگی سوم این حوزه کم‌کشش بودن تقاضای قیمتی خدمات درمانی است. کم‌کشش بودن یعنی تقاضای خدمات درمانی چندان به قیمت‌ها حساس نیست. در این شرایط نظام اطلاع‌رسانی قیمت‌ها چندان درست‌کار نمی‌کند. اطلاعات بسیار ارزشمندی که نشان‌دهنده میزان ارزش و کمیابی کالاهاست در سایر بازارها به‌طور رایگان در دسترس بود و در نظام قیمت‌ها منعکس‌شده بود. در حوزه سلامت به دلیل شکست بازار و کم‌کشش بودن تقاضا، نمی‌توان برای تخصیص منابع صرفاً به‌نظام قیمت‌ها تکیه کرد و باید اطلاعات استخراج شود و این امر اهمیت توجه به فناوری اطلاعات در بخش سلامت را دوچندان می‌کند.

نمونه واقعی: تجربه دانمارک در پرتال ملی سلامت

پس از آنچه درباره ویژگی‌های اقتصاد سلامت و منافع بالقوه فناوری اطلاعات در این حوزه بیان کردیم، مناسب است نگاهی نیز به برخی تجربیات موفق و نمونه‌های واقعی در دنیا داشته باشیم. یکی از کشورهای پیشرو در این خصوص، کشور دانمارک است. در کشور دانمارک یک پرتال ملی برای سلامت الکترونیک وجود دارد که آدرس و عنوان آن Sundhed.dk (به معنی سلامت) است. این پرتال رسمی، بیماران و فعالان عرصه سلامت را قادر می‌سازد تا به اطلاعات سلامت شخصی در هر زمان و هر مکان دسترسی داشته باشند. این پرتال ماهانه 1.6میلیون نفر بازدیدکننده منحصر به‌ فرد دارد (جمعیت دانمارک 5.6 میلیون نفر است) و بستر مناسبی برای تجمیع اطلاعات است و از 120 منبع اطلاعاتی تغذیه می‌شود. این پرتال نه‌تنها شرایط را برای بیماران بسیار ساده­تر می‌سازد، بلکه منجر به داشتن شهروندانی سالم­تر نیز می‌شود.

در واقع باید دقت داشت که بنا بر آنچه تاکنون ذکر کردیم، هدف اصلی از سلامت الکترونیک، "توانمندسازی" بیماران است تا نقشی فعال در فرآیند درمانی خود داشته باشند. پرتال ملی دانمارک به‌خوبی این نقش را ایفا می‌کند. بیماران از طریق این پرتال نه‌تنها به اطلاعات و سوابق خود دسترسی دارند بلکه باعث می‌شود که در مواجهه با فعالان حوزه سلامت از موقعیتی برابر برخوردار باشد و مشکل اصلی اطلاعات نامتقارن که پیشتر ذکر شد تا حدود زیادی کاهش یابد. همچنین این پرتال با تسهیل امور، در راستای منافع سایر ذی‌نفعان این حوزه شامل پزشکان، داروخانه‌ها و مراکز درمانی نیز می‌باشد.

در حال حاضر، 40درصد کاربران از روی موبایل خود به این پرتال دسترسی دارند که باعث می‌شود کاربری این پرتال هم برای بیمار و هم برای متخصصین سلامت شامل پزشک، داروخانه و غیره ساده‌تر باشد.

نکته مهم این است که اجرا و پیاده‌سازی این پرتال ملی و پروژه عظیم از طریق مشارکت بخش عمومی-خصوصی صورت گرفته است. به‌بیان‌دیگر، کاری که ذاتاً جزو وظایف دولت و بخش عمومی است، با مشارکت بخش خصوصی در سرمایه‌گذاری و انگیزه‌های سودآوری بخش خصوصی به نتیجه رسیده است.

چنین الگویی برای کشورمان نیز قابل‌تعمیم است. چندین سال است که در ایران بحث کارت الکترونیک سلامت، پرونده الکترونیک سلامت، سیم‌کارت سلامت و مباحث مشابه مطرح است و هرسال نیز وعده تحقق و اجرایی شدن آن به مردم داده می‌شود. اما در عمل نتیجه‌ای حاصل نشده است. استفاده از مدل‌های مشارکت عمومی-خصوصی(PPP) می‌تواند راهگشا و چاره این موضوع باشد. بدین ترتیب که کنسرسیومی متشکل از فعالان داخلی و بین­المللی حوزه­های سلامت، فناوری اطلاعات و تأمین‌کنندگان مالی در کنار دولت و در یک بستر مبتنی بر سودآوری بخش غیردولتی در عین ایفای وظایف حاکمیتی بخش دولتی به پیاده‌سازی فناوری اطلاعات در قالب یک پروژه ملی اقدام نمایند. در خصوص روش‌های مختلف مشارکت عمومی-خصوصی و الزامات آن، مقالاتی پیشتر توسط نگارنده در همین سایت منتشرشده است.

جمع‌­بندی و پیشنهادهای سیاستی

  1. برای غلبه بر مشکل اطلاعات نامتقارن و پراکندگی داده‌ها و ناکارآئی های نظام قیمت‌ها در حوزه سلامت باید از فناوری اطلاعات بهره گرفت.
  2. هزینه‌های سلامت در سراسر دنیا و ازجمله در ایران در سال‌های گذشته بیش از هزینه‌ها در سایر بخش‌های کالایی رشد پیداکرده‌اند.استفاده از فناوری اطلاعات در ارائه خدمات سلامت موجب افزایش بهره‌وری و درنتیجه کاهش هزینه‌های درمانی و بهداشتی می‌شود.
  3. سیاست‌گذاری برای استفاده از فناوری اطلاعات در سلامت نه به‌عنوان یک امر لوکس یا پیروی از مد، بلکه باید باهدف دستیابی به اهداف فوق مدنظر قرار گیرد.
  4. دخالت دولت در این عرصه ضروری است ولی باناکارآیی همراه است. سال‌هاست که بحث کارت الکترونیک سلامت، پرونده الکترونیک سلامت و موضوعاتی از این قبیل مطرح است اما عملاً تاکنون نتیجه­ای حاصل نشده است.
  5. از طرفی بخش خصوصی نیز به‌تنهایی انگیزه ورود به این عرصه را ندارد و در صورت ورود نیز کمتر از میزان بهینه سرمایه‌گذاری خواهد کرد.

استفاده از مدل‌های مشارکت عمومی-خصوصی (PPP) می‌تواند راهگشا و چاره این موضوع باشد. ترکیب نقش حاکمیتی دولت و دانش، انگیزه و سرمایه بخش‌های غیردولتی بین‌المللی می­تواند منجر به تسریع در به ثمر رسیدن طرح‌های ملی سلامت الکترونیک شود.


-asymmetric information

-بانک مرکزی جمهوری اسلامی- شاخص بهای کالا و خدمات مصرفی در مناطق شهری ایران. آبان 1394

- IMF World Economic Outlook Database April 2014

-Jeffrey D. Sachs, 2011,” Services without Tears”, Project Syndicate

-Public Good

-positive externality

-Market Failure

لینک عضویت در کانال تلگرام شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.