1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. آب

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

27 دی 1394 ساعت 20:02 شماره مسلسل: 1100168

لزوم تغییر نظام آموزش آب در دانشگاه‌ها

لزوم تغییر نظام آموزش آب در دانشگاه‌ها

امروزه صحبت از کسری 130 میلیارد متر مکعبی در ذخایر استاتیک آب زیرزمینی است. با روند موجود مصرف آب، کلیه‌ی کارشناسان وضعیت به مراتب خطرناک‌تری را در آینده‌ای نزدیک هشدار می‌دهند.


بحران آب، عبارتی که امروزه زیاد به آن اشاره می­‌شود، در واقع بر هم خوردن تعادل بین تقاضا برای آب و میزان عرضه­‌ی آن است. هرچه شکاف بین عرضه و تقاضای آب بیشتر می­‌شود بر ابعاد بحران نیز افزوده می­‌شود. امروزه صحبت از کسری 130 میلیارد متر مکعبی در ذخایر استاتیک آب زیرزمینی است. با روند موجود مصرف آب، کلیه­‌ی کارشناسان وضعیت به مراتب خطرناک­تری را در آینده‌­ای نزدیک هشدار می­‌دهند.

اما، این وضعیت بحرانی برای منابع آب پدیده­‌ی جدیدی نیست که در سال­‌های اخیر به وجود آمده باشد. عوامل اقلیمی مانند خشکسالی­‌ها و تغییر اقلیم نیز علت پیدایش آن نبوده‌­اند بلکه به تشدید و درک زودتر آن کمک کرده‌­­اند. از این بابت شاید بهتر باشد پدیده­‌های خشکسالی این سال­‌ها را پیش ­نشانگرهایی بدانیم که باعث درک زودتر بحران آب و ایجاد حساسیت نسبت به آن شده‌­­اند. روند پیشی‌گرفتن تقاضای آب از عرضه­‌ی آن فرایندی است که از سال­‌ها قبل آغاز شده است، ولی آثار آن را امروزه داریم درک می­‌کنیم. زمانی که به عنوان مثال آبخوان دشت رفسنجان از سال 1353 ممنوعه اعلام شده است به معنی آن است که فرایند مزبور از سال­‌ها قبل از آن در این دشت فعال شده بود. شاید بتوان زمان شروع آن را به زمان حفر اولین چاه آب در سال 1330 نسبت داد. علی رغم این وضعیت در دشت رفسنجان، یهره‌برداری رو به تزاید از منابع آب زیرزمینی آن همچنان در سال­‌های بعد ادامه یافته است تا در زمان حاضر که این سفره با 17 متر افت سطح آب و نشست زمین به میزان 68 سانتیمتر مواجه شده است.

اما در تمام این سال‌­ها متخصصان آب چه کرده­‌اند؟ یا بهتر بگوییم انتظار داشتیم چه بکنند؟ وقتی صحبت از متخصصان آب به میان می­‌آید بدون شک نظرها به خروجی­‌های دانشگاه­‌ها در رشته­‌های مختلف مرتبط به آب معطوف می‌­شود. پس شاید بهتر باشد سؤال را این طور مطرح کنیم که در این سال‌­ها دانشگاه در مورد مسأله‌ی آب در کشور چه نقشی ایفا است؟ قدیمی­ترین رشته­‌ی مربوط به آب با عنوان آبیاری در مجموعه­‌ی رشته­‌های مهندسی کشاورزی تعریف شد. اولین مدرسه کشاورزی در ایران در سال 1279 خورشیدی به نام مدرسه فلاحت مظفری تاسیس شد. این مدرسه پس از 6 سال به محل دانشسرای عالی منتقل گردید و باغ نگارستان برای انجام عملیات کشاورزی آن در نظر گرفته شد. این مدرسه در سال 1296 تحت عنوان دبستان برزگران زیر نظر وزارت فوائد عامه، در اراضی کاخ سلیمانیه کرج (محل فعلی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی) آغاز به کار کرد. این دبستان در سال 1301 به محل ژاندارمری در خیابان مولوی تهران منتقل و پس از مدت کوتاهی تعطیل گردید. در همین سال، مجدداً این مجموعه با عنوان مدرسه فلاحت آغاز به کار کرد و در سال 1302 به مدرسه عالی فلاحت و صنایع روستایی تغییر نام داد. در سال 1313 دانشکده دامپزشکی به این مدرسه ملحق شد و این دو تحت عنوان بنگاه‌های علمی فلاحتی کرج به فعالیت خود ادامه دادند. مجموعه فوق در سال 1319 به دانشکده کشاورزی تبدیل شد و در سال 1328 از وزارت کشاورزی منتزع و به عنوان یکی از دانشکده‌های دانشگاه تهران، به این دانشگاه پیوست. رشته آبیاری و آبادانی به عنوان یک رشته­‌ی مهندسی در سال 1336 در این دانشکده دایر گردید[i] .

علاوه بر رشته‌­ی آبیاری، بعد از انقلاب نیز در مجموعه­‌ی رشته­‌ی مهندسی عمران، یک گرایش جدید با نام مهندسی عمران-آب در مقطع کارشناسی تأسیس شد که امروز دیگر در مقطع کارشناسی دانشجو برای این گرایش پذیرفته نمی‌­شود و فقط در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترای مهندسی عمران در گرایش‌های «مهندسی آب و سازه­‌های هیدرولیکی»، «مهندسی و مدیریت منابع آب»، «مهندسی سواحل، بنادر و سازه­‌های دریایی»، و «مهندسی محیط زیست» در رشته­‌های مرتبط با آب دانشجو پذیرش می­‌شود. همان‌طور که از عناوین این گرایش­‌ها نیز مشاهده می­‌شود ماهیت همگی آنها جنبه­‌های مهندسی در موضوعات مختلف آب است.

با تأملی بر روند شکل­‌گیری رشته‌­های مرتبط با آب در می‌­یابیم که در طول عمر نظام دانشگاهی در ایران، دانشگاه‌­ها فقط به تربیت مهندسان آب مبادرت ورزیده­‌اند. مهندسی آب اصولا با «پدیده­های طبیعی» مرتبط با آب و چرخه­ی آن در طبیعت سر و کار دارد. اما، مشکلی که امروزه با آن مواجه هستیم همانا «رفتار» مصرف‌کنندگان در قبال منبع آب است.

موضوع «رفتار» از «پدیده» جداست. پدیده­ها به طبیعت و واکنش فیزیکی طبیعت نسبت به محرک­های مختلف برمی­گردند. موضوع کار علوم مهندسی نیز شناخت و مطالعه­ی پدیده­‌های طبیعی است. در حالی که رفتار به کنش و واکنش انسان با انسان، و انسان با طبیعت مربوط می­ شود. از همین‌رو مطالعه­‌ی رفتار موضوع علوم‌انسانی است نه علوم مهندسی. مقوله­‌ی اخیر هیچ‌گاه در نظام‌های آموزشی در دانشگاه‌‌های ایران برای موضوع آب مورد توجه قرار نگرفته است.

آن جایی که صحبت از مهار و انتقال و تصفیه­‌ی آب است علوم مهندسی بخوبی نقش خود را ایفا خواهند کرد. حتی هشدارهای لازم را نیز در مورد تجاوز از حدود ظرفیت تحمل (Carrying Capacity) منابع صادر می­‌کنند. اما روی دیگر سکه روند شکل‌گیری و رشد تقاضا برای آب است که به عنوان یک نیروی محرک بسیار قوی به بهره­‌برداری هرچه بیشتر، حتی فراتر از حد ظرفیت تحمل منابع، ادامه می­‌دهد. واکنش‌‌هایی که تا به حال نسبت به این موضوع صورت گرفته است آن بوده که سعی شده است از مسیر فناوری، رشد مصرف تحت کنترل درآید. سؤال اساسی در این جا آن است که تقاضا برای آب چرا و چگونه شکل می­‌گیرد؟ و چرا این روند رشد تقاضا، علی‌رغم بروز نشانه­‌های بحران آب، نه تنها متوقف نمی­‌گردد حتی از شیب آن نیز کاسته نمی­‌شود؟ این سؤالی است که دیگر نباید در حوزه­‌ی مهندسی دنبال پاسخ آن گشت. رفتارهای مصرف­‌کنندگان در قبال منابع آب برگرفته از انواع نیروهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، و حتی بین‌­المللی است که پرداختن به آنها وظیفه­‌ی علومی خارج از حوزه­‌ی مهندسی است.

اما، موضوع بررسی رفتارهای تقاضا و مصرف آب به صورت مستقل از شناخت ماهیت منابع آب و چرخه­‌ی هیدرولوژی آن میسر نیست. به دلیل همین پیچیدگی و در هم تنیدگی موضوعات است که نمی­‌توان از متخصصان حوزه‌­ی علوم‌انسانی نیز به تنهایی انتظار داشت تا بتوانند به درک و تحلیل مسأله­‌ی بحران آب بپردازند. در واقع امروز به نسلی از متخصصان و مدیران در حوزه­‌ی آب احساس نیاز می­‌شود که هم به علوم مهندسی آب آشنایی و تسلط کافی داشته باشند و هم از حوزه­‌های مختلف دانش علوم‌‌انسانی سررشته­‌ی کافی داشته باشند. به همین دلیل است که آب را یک موضوع کاملا میان رشته‌­ای[ii] یا حتی فرارشته‌­ای[iii] ( و نه چند رشته‌­ای[iv]) می‌دانند؛ ماهیتی که هیچ‌گاه دانشگاه‌­های کشور به سمت آن نرفته­‌اند. از این‌رو ضرورت دارد که در نظام دانشگاه‌ی فصلی نو برای رشته‌­های مرتبط با آب به صورت فرارشته‌­ای باز شود. در این راستا هم لازم است در ساختار رشته­‌ها، سرفصل دروس و محتواها تغییر بنیانی حاصل شود و هم در ساختار اجرایی دانشکده­‌های آب تغییراتی به وجود آید به گونه­‌ای که بستر لازم برای حرکت­‌های میان­‌رشته­‌ای و فرارشته­‌ای فراهم شود.

خوشبختانه در اجرای تکلیف برنامه‌­­ی پنجم توسعه در بخش آموزش عالی مبنی بر بازنگری رشته­‌های دانشگاهی، فضایی فراهم شد تا در ماهیت رشته­‌های مختلف مرتبط با آب تغییراتی حاصل شود تا مسیر تربیت نیروی انسانی و تحقیقات در موضوع آب به سمت نیازهای روز جامعه از منظر میان‌­رشته‌­ای (با تأکید بر جنبه­‌های زیست­‌محیطی و علوم انسانی) بیشتر محقق شود. در این راستا، در مقطع کارشناسی رشته­‌ی علوم و مهندسی آب این امکان فراهم شده است تا دانشجویان بتوانند حدود 30 واحد درسی خود را به صورت مشترک با دیگر رشته‌­های دانشگاهی (مانند اقتصاد، حقوق، جغرافیا، منابع طبیعی، فناوری اطلاعات و ...) بگذرانند. در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز علاوه بر بازنگری در برنامه‌­های رشته­‌های موجود در مجموعه­‌ی علوم و مهندسی آب، رشته­‌های جدیدی نیز مانند «مدیریت منابع آب» و «اکوسیستم‌­های آبی»تعریف شده‌­اند. انتظار می­‌رود با شروع فعالیت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا در این رشته‌­ها، جنبه­‌های مغفول مانده از موضوع آب – نظیر جنبه‌­های اقتصادی، حقوقی، سیاسی، حکمرانی و ... – در کانون توجه محققان و دانشگاهیان قرار بگیرد و در این موضوعات به تولید محتوا و تربیت نیروی متخصص پرداخته شود.

برنامه­‌ی فوق در مقطع کارشناسی در سال 1391 به تصویب شورای برنامه‌­ریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری رسیده و به دانشگاه‌­ها برای اجرا ابلاغ شده است. برنامه­‌ی دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا نیز مراحل نهایی تصویب در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار دارد و امید می­رود در آینده‌ای نزدیک برای اجرا به دانشگاه­‌ها ابلاغ شود.

به موازات تغییراتی که در حوزه­‌ی برنامه‌­ریزی آموزشی در مورد رشته­‌های مربوط به آب به انجام رسیده است، سه نکته­‌ی مهم نیز نباید فراموش شود. اول آن که، تغییرات ایجاد شده در برنامه‌­های آموزشی مجموعه­‌ی علوم و مهندسی آب در برخی موارد کاملا جدید است به طوری که ظرفیت هیأت علمی و محتوای متون درسی داخلی به اندازه­‌ی کافی برای ارایه­‌ی برخی از دروس و انجام برخی از تحقیقات (مثلا در موضوعاتی مانند حکمرانی آب، اقتصاد آب، هیدروپولیتیک) در کشور موجود نیست. از این‌رو بسیار ضروری خواهد بود دستگاه­‌های ذیربط مانند وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط‌زیست و در صدر آن‌ها وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به ظرفیت­سازی در بدنه­‌ی دانشگاه­‌ها توجه ویژه‌­ای مبذول نمایند.

نکته­‌ی دوم آن است که هرچند در متن برنامه‌­ی رشته­‌های آب تغییرات زیادی داده شده است، اما از ان جایی که بستر اجرای این برنامه همچنان در همان گروه‌­های آبیاری قدیم در ذیل گروه کشاورزی قرار گرفته است ظرفیت­‌های ایجاد شده در برنامه که فراتر از حد حوزه‌­ی کشاورزی و آبیاری است فرصت ظهور پیدا نمی­‌کنند. گاهی از اوقات اصلاح یک ساختار موجود به مراتب دشوارتر از ایجاد یک ساختار جدید است. از همین‌رو، شاید یک گزینه­‌ی عملی­‌تر آن باشد که بدون دست‌زدن به ترکیب گروه‌­های آبیاری که از سبقه­‌ی زیادی در دانشگاه‌­ها برخوردارند به فکر ایجاد یک ساختار جدید فرارشته­‌ای و جهان­شمول برای موضوعات آب در قالبی خارج از کشاورزی باشیم تا دغدغه­ها و تعصبات رشته­ای و صنفی مانع از پرداختن به ابعاد گسترده­ی مسأله­ی آب در نظام دانشگاهی نشود.

بالاخره، نکته‌­ی سوم آن که دستگاه­‌های اجرایی و نیز بخش خصوصی از فرصت ایجاد شده استفاده نمایند و ضمن طرح مسایل خود در بستر جدید، در پرورش نیروی انسانی کارآمدتر متناسب با نیازهای روز جامعه­‌ی آبی سهیم شوند. به این ترتیب از طریق ایجاد تقاضا برای فارغ‌­التحصیلان رشته­‌های جدید مسیر حرکت دانشگاه­‌ها نیز به سمت هماهنگی با نیازهای واقعی جامعه اصلاح خواهد شد. در این بین خود دانشجویان نیز نقش مهمی خواهند داشت، به طوری که با رصد نیازهای بازار کار در حوزه‌­ی آب زمینه­‌هایی را برای ادامه تحصیل خود برگزینند که به درک بهتر مشکلات آبی کشور و حل آنها منجر شود.


[i]برگرفته از وبگاه دانشگاه تهران: http://utcan.ut.ac.ir/wseri/history.aspx

[ii] Inter-disciplinary

[iii] Trans-disciplinary

[iv] Multi-disciplinary

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.
مهرداد مطبوع ریاحی

27 دی 1394 ساعت 23:24

با اجازه نویسنده محترم دو نکته دیگر اضافه می کنم، نظام آموزشی در دانشگاههای ما بخصوص در مورد رشته های کشاورزی و آب بلحاظ کیفیت و طول دوره های کارورزی و کار آموزی بسیار ناکارآمد است. کاش امکان ایجاد بستری مناسب برای گذراندن دوره های کارورزی طولانی تر و آشنایی با تکنولوژی ها و سیستم های نوین متناسب با نیاز ها و مشکلات این بخشها در کشور شکل می گرفت و دانشجویان امکان آشنایی با محیط و فضای کار جدی در محیط high tech را نیز تجربه می کردند. بطور مثال هنوز خیلی از دانشجویان رشته های کشاورزی و آب امکان آشنایی و تجربه گذراندن دوره های کارورزی در گلخانه های مدرن هیدروپونیک با امکان تامین برق، گرمایش و سرمایش و تامین co2 توسط سیستم CHP و یا سیستم های اکواپونیک high tech را ندارند. حال آنکه کشور ما در آینده نزدیک با توجه به بحران آب به متخصصین کاربلد و آشنا با دانش روز جهانی در این حوضه ها احتیاج مبرمی خواهد داشت. نکته دیگر اینکه در کشور ما فرهنگ کار داوطلبانه هم در بخش خصوصی و هم در بخش دولتی برای فارغ التحصیلان دانشگاهی ایجاد نشده است و فارغ التحصیلان مثلا بخشهایی آب و کشاورزی بجای کار داوطلبانه در رشته خودشان و تجربه اندوزی و افزایش مهارتها تا قبل از یافتن شغل رسمی در رشته تخصصی، وقت خود را به بطالت و کارهای متفرقه می گذرانند، چیزی که در کشورهای صنعتی جهان کمتر مشاهده می شود. فرهنگ غلطی که تجربه اندوزی گرانبها ولی بدون مزد را معادل بیگاری کشیدن می داند در حالی که در کشورهای پیشرفته درج voluntary work یک ارزش در رزومه کاری و مزیت بزرگ برای کارجو بوده و شانس استخدام شدن توسط کارفرما را بسیار افزایش می دهد.