1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست علم، فناوری و نوآوری
  4. >
  5. موضوعات روز
  6. >
  7. نقشه جامع علمی كشور

نوع مطلب: مرور سیاست

16 شهریور 1394 ساعت 14:24 شماره مسلسل: 6600135

تأملی بر نقش و جایگاه ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور

تأملی بر نقش و جایگاه ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور

نقشۀ جامع علمی کشور مجموعه‌ای است جامع و هماهنگ و پویا و آینده‌نگر، شامل مبانی، اهداف، سیاست‌ها و راهبردها، ساختارها و الزامات تحول راهبردی علم و فناوری مبتنی بر ارزش‌های اسلامی برای دستیابی به اهداف چشم‌انداز بیست‌ساله کشور که در آن تلاش شده بر مبانی ارزشی و بومی کشور، تجربیات گذشته و نظریه‌ها و نمونه‌های علمی و تجارب عملی تکیه شود.


دستیابی به آرمان‌های بلند نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران مستلزم تلاش همه جانبه در تمام ابعاد فرهنگی، علمی، اجتماعی و اقتصادی است. از این رو تدوین و اجرای برنامه‌های پیشرفت در بازه‌های زمانی معین و اختصاص منابع لازم برای تحقق اهداف این برنامه‌ها از لوازم ضروری احراز جایگاهی در شأن ایران اسلامی است. از سوی دیگر مقولۀ علم و فناوری از مهم‌ترین زیرساخت‌های پیشرفت کشور و ابزار جدی رقابت در عرصه‌های مختلف است. به این ترتیب تحقق آرمان‌های متعالی انقلاب اسلامی ایران نظیر احیای تمدن عظیم اسلامی، حضور سازنده، فعال و پیشرو در میان ملت‌ها و کسب آمادگی برای برقراری عدالت و معنویت در جهان در گرو پیشرفتی همه جانبه در علم است. نقشۀ جامع علمی کشور مجموعه‌ای است جامع و هماهنگ و پویا و آینده‌نگر، شامل مبانی، اهداف، سیاست‌ها و راهبردها، ساختارها و الزامات تحول راهبردی علم و فناوری مبتنی بر ارزش‌های اسلامی برای دستیابی به اهداف چشم‌انداز بیست‌ساله کشور که در آن تلاش شده بر مبانی ارزشی و بومی کشور، تجربیات گذشته و نظریه‌ها و نمونه‌های علمی و تجارب عملی تکیه شود. پس از تصویب نقشه و به منظور تهیه و تصویب و ابلاغ سیاست‌های اجرایی، طراحی سازوکار تحقق اهداف نقشه و اصلاح ساختارها و فرآیندهای مربوطه، هماهنگی و انسجام بخشی در اجرای نقشة جامع علمی و نظارت بر حسن اجرای آن، «ستاد راهبری اجرای نقشة جامع علمی کشور» توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی ایجاد گردید.

1- مقدمه

دستیابی به آرمان­های بلند نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران مستلزم تلاش همه­جانبه در تمام ابعاد فرهنگی، علمی، اجتماعی و اقتصادی است. از این رو تدوین و اجرای برنامه‌های پیشرفت در بازه­های زمانی معین و اختصاص منابع لازم برای تحقق اهداف این برنامه­ها از لوازم ضروری احراز جایگاهی در شأن ایران اسلامی است. از سوی دیگر مقولۀ علم و فناوری از مهم­ترین زیرساخت­های پیشرفت کشور و ابزار جدی رقابت در عرصه‌های مختلف است. به این ترتیب تحقق آرمان­های متعالی انقلاب اسلامی ایران نظیر احیای تمدن عظیم اسلامی، حضور سازنده، فعال و پیشرو در میان ملت­ها و کسب آمادگی برای برقراری عدالت و معنویت در جهان در گرو پیشرفتی همه­جانبه در علم است. نقشۀ جامع علمی کشور مجموعه‌ای است جامع و هماهنگ و پویا و آینده‌نگر، شامل مبانی، اهداف، سیاست‌ها و راهبردها، ساختارها و الزامات تحول راهبردی علم و فناوری مبتنی بر ارزش‌های اسلامی برای دستیابی به اهداف چشم‌انداز بیست‌ساله کشور که در آن تلاش شده بر مبانی ارزشی و بومی کشور، تجربیات گذشته و نظریه‌ها و نمونه‌های علمی و تجارب عملی تکیه شود. پس از تصویب نقشه و به منظور تهیه و تصویب و ابلاغ سیاست‌های اجرایی، طراحی سازوکار تحقق اهداف نقشه و اصلاح ساختارها و فرآیندهای مربوطه، هماهنگی و انسجام بخشی در اجرای نقشة جامع علمی و نظارت بر حسن اجرای آن، «ستاد راهبری اجرای نقشة جامع علمی کشور» توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی ایجاد گردید. بر مبنای آیین‌نامه آن، وظایف شورای ستاد که از اعضای حقیقی و حقوقی مندرج در فصل پنجم نقشه تشکیل شده است، عبارت است از [1]:

  1. هماهنگی و انسجام بخشی اجرای نقشه
  2. تصویب سیاست‌های اجرایی و خطوط راهنمای مربوط به اقدامات ملی جهت ابلاغ به دستگاه‌ها
  3. انتخاب اقدامات ملی برای مطالبه برنامه‌های اجرایی از دستگاه‌ها در سال‌های مختلف
  4. تصویب برنامه‌های پیشنهادی دستگاه‌ها جهت اجرای مفاد نقشه
  5. نهایی سازی و تأیید اسناد ملی علوم و فناوری‌های اولویت دار
  6. نظارت بر حسن اجرای نقشه
  7. نظارت بر پیشرفت عملکرد طرح‌ها و برنامه‌های نهایی شده دستگاه‌های اجرایی
  8. بررسی وضع موجود علم و فناوری کشور
  9. ارزیابی وضعیت پذیرش دانشجویان در رشته‌های مختلف و میزان نیاز کشور به رشته‌های مختلف تحصیلی
  10. رصد و پایش اوضاع محیطی و رقبا و تحولات جهانی علم و فناوری
  11. بررسی و تأیید پیشنهادها جهت تکمیل و به روزرسانی دوره‌ای نقشه (تهیه شده در ستاد) برای ارائه آن به شورای عالی جهت تصویب نهایی.

این نوشتار قصد دارد با ارائه‌ی مدلی مفهومی به تبیین جایگاه و کارکرد اصلی مورد انتظار از این ستاد با توجه به وظایف فوق بپردازد.

2- تمایز سطوح استراتژیک و عملیاتی در برنامه‌ریزی

آنچه در تبیین مسئله‌ی این نوشتار مهم است، درک تمایز میان نگرش استراتژیک و نگرش عملیاتی در مدیریت استراتژیک است (شکل 1). سطح استراتژیک با سطح عملیاتی متفاوت است. سطح استراتژیک را می‌توان سطح مفهوم و یا ذهنیت نامید. در این سطح همه عناصر فرایند اعم از تدوین، اجرا و کنترل ذهنی بوده و سه موضوع طرح‌ریزی استراتژیک، اجرای استراتژیک و کنترل استراتژیک شکل می‌گیرند. در سطح عملیات همه عناصر فرایند عینی و عملی هستند. لذا در این سطح سه موضوع برنامه‌ریزی عملیاتی، اجرای عملیاتی و کنترل عملیاتی وجود دارد [2]، [3].

شکل1-تمایز میان سطوح استراتژیک و عملیاتی در مدیریت استراتژیک [4]

نکته مهم، تمایز میان اجرای استراتژیک و اجرای استراتژی است. می‌توان دو مسیر افقی و عمودی را در نظر گرفت. مسیر افقی در سطح استراتژیک قرار دارد. این مسیر اجرای استراتژیک نام دارد و مسیر دیگر رفتن از برنامه‌ریزی استراتژیک به برنامه‌ریزی و اجرای عملیاتی یا رفتن از اجرای استراتژیک به سطح عملیات است که این مسیر اجرای استراتژی نام دارد. هم‌چنین، مفهوم جاری‌سازی استراتژی شامل مجموعه مواردی است که برای لمس نتایج برنامه‌‎ریزی استراتژیک در عمل باید صورت پذیرد؛ برای جاری‌سازی استراتژی باید استراتژی به برنامه‌های اجرایی و معیارهای کلیدی ترجمه شود. یکی از موضوعاتی که که فرایند مدیریت استراتژیک (برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل) را با مشکل روبرو می‌کند این است که استراتژی در مقام پیاده‌سازی با مسائلی روبرو می‌شود [5].

به عبارت دیگر یکی از مشکلات این فرایند زمانی اتفاق می‌افتد که استراتژی تدوین شده کلان است و بخش‌های مختلف حوزه هدف استراتژی برای برقراری ارتباط با آن باید بتوانند استراتژی کلان تدوین شده را در سطح دقیق‌تر و تخصصی برای خودشان ترجمه کنند. در لایه‌ی بعد، استراتژی موجود قابل پیاده‌سازی توسط مجریان نیست و بنابراین برنامه عملیاتی می‌بایست برای آن تدوین شود. در لایه‌ی سوم، مسئله این است که برنامه‌های عملیاتی تدوین شده با چالش‌هایی روبرو شده و به اقدام منتهی نمی شوند.

متأسفانه در رویکردی ساده‌انگارانه اغلب، تفاوت این سه لایه مورد توجه قرار نمی‌گیرد و انتظار می‌رود که استراتژی‌های بالا دستی مستقیماً به اقدامات تبدیل شوند. این سه سطح در شکل 2 به صورت شماتیک نمایش داده شده اند.

شکل2- مدل سه لایه‌ای تبدیل استراتژی‌های بالادستی به اقدامات اجرایی

3- تحلیل وظایف و فعالیت‌های ستاد

مدل سه لایه‌ای فوق پیرامون نقشه جامع علمی کشور و فعالیت‌های ستاد راهبری اجرای نقشه هم قابل استفاده است. به عبارت دیگر آن چه که تحت عنوان نقشه جامع علمی کشور شناخته می‌شود، یک استراتژی بالا دستی است که 250 حوزه مختلف را هدف گذاری نموده است. بنابراین، انتظار می‌رود که این استراتژی بالادستی در وهله اول به استراتژی‌های پایین دستی تبدیل شود.

هم‌چنان که از فعالیت‌های صورت پذیرفته در ستاد راهبری اجرای نقشه مشاهده می‌شود، در لایه اول اقداماتی در راستای اجراپذیر کردن استراتژی انجام شده است که تدوین اسناد بخشی در حوزه‌ی انرژی‌های تجدیدپذیر، صنایع دریایی، گیاهان دارویی و ... متناظر با منویات نقشه جامع علمی کشور صورت پذیرفته است [6].

درمورد لایه دوم، سوابق نشان می‌دهد که برخی از اسناد بخشی هم به دلیل تدوین نشدن برنامه عملیاتی در اجرا و تقسیم کار ملی با مشکلاتی مواجه شده اند. البته لازم به ذکر است که ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور نسبت به ارزیابی سیاست‌های تدوین شده بخشی هم فعالیت‌هایی انجام داده و مکانیزمی تحت عنوان «پایش و رصد ملی» ارائه داده است. به این صورت که سیاست‌گذار تلاش نموده است با پیش‌بینی مکانیزم پایش شاخص‌های بخشی که در انتهای هر سند بخشی ملی مصوب در نظر گرفته است، به نوعی اجرایی کردن استراتژی را مورد ارزیابی قرار دهد. این موضوع به عنوان مثال در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر در مدل قابل مشاهده است(شکل 3).

شکل3- مدل سه لایه‌ای تبدیل استراتژی‌های بالادستی به اقدامات اجرایی

با تأملی در مباحث مطروحه فوق و با بررسی عملکرد این ستاد از ابتدای تأسیس تاکنون به یک سؤال اساسی برمی‌خوریم. سوالی که پاسخ و شاید حتی مطرح نمودن آن بتواند در تعیین و یا اثبات جایگاه این ستاد در نظام اجرایی نقشه جامع علمی کشور مؤثر واقع گردد:

کارکرد اصلی مورد انتظار از ستاد راهبری اجرای نقشه، براساس سطوح سه گانه مطرح شده فوق چیست؟

در راستای پاسخ به این سؤال، بررسی و دسته‌بندی وظایف مورد انتظار نقشه جامع علمی کشور از این ستاد، در بخش بعدی شرح داده شده است.

1-3- دسته بندی وظایف ستاد بر اساس مدل سه سطحی

بر اساس چارچوب فوق می‌توان وظایف تعیین شده برای ستاد را در قالب جدول 1 دسته بندی نمود.

جدول1- دسته‌بندی وظایف تعیین شده برای ستاد در قالب مدل سه سطحی

همان گونه که از جدول فوق بر‌می‌آید طیف متنوع انتظارات از ستاد راهبری اجرا نقشه، در سطوح مختلف استراتژیک و عملیاتی حکایت از فقدان یک هدف‌گذاری دقیق و حساب شده از جایگاه این ستاد در نظام اجرایی نقشه جامع علمی کشور دارد. بی‌تردید این تنوع در شرح وظایف از یک سو با اصول و مبانی علمی مغایرت دارد و از سوی دیگر عملا تأمین ظرفیت و منابع مورد نیاز جهت تحقق چنین مأموریتی بسیار دشوار می‌نماید.

علاوه بر مطالعه مصوبات قانونی فوق، برای ارائه پیشنهادات پیرامون جایگاه ستاد، روند تاریخی اقدامات آن نیز شایان توجه است.

اهم فعالیت‌های اخیر ستاد در چهار دسته سیاست‌های اجرایی اقدامات ملی، تقسیم کار نهادی، اولویت‌ها و اسناد ملی، و شاخص‌های نقشه جامع علمی کشور مورد بررسی قرار گرفت [7]. با توجه به حجم بالای این فعالیت‌ها نمونه‌ای از هر دسته انتخاب شد که با مدل سه سطحی فوق مورد ارزیابی قرار گرفت. در حوزه‌ی سیاست‌های اجرایی اقدامات ملی، بررسی گزینه‌های مطرح برای نهاد متولی موضوع مالکیت فکری در جلسه کارگروه مشورتی (اجرایی کردن) و نامه‌نگاری با وزارت صنعت و مجلس شورای اسلامی در موضوع مالکیت فکری (اجراکردن)، و هم‌چنین تدوین اولیه سیاست‌های تسهیلات خرید محصولات دانش‌بنیان در جهت رونق بازار (اجراپذیر کردن) و تدوین احکام پیشنهادی برنامه ششم توسعه در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان (اجراپذیر کردن) مورد توجه قرار گرفت. در زمینه‌ی تقسیم کار نهادی، مشارکت در تقسیم کار نهادی در تدقیق نقش کانون‌های دانش و صنعت و تعیین مأموریت جهاد دانشگاهی (اجرایی کردن) و در حوزه‌ی اولویت‌ها و اسناد ملی، تصویب سند در جلسه شورای ستاد (اجراپذیر کردن) و نامه به مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی مبنی بر اعلام مواردی از سند جامع توسعه ‏دریایی که با وظایف آن سازمان تداخل دارد (اجرایی‌کردن) انتخاب شد. در‌نهایت، در حوزه‌ی ‏ شاخص‌های نقشه جامع علمی کشور، تعریف و نظارت بر اجرای پروژه «بازبینی مقادیر مطلوب شاخص‌های نقشه» و تهیه طرح پیشنهاد تعریف پروژه «تدوین شاخص‌های ترکیبی نظام علم و فناوری ‏کشور»‏ (هر دو اجرایی کردن) بررسی شد.

4- نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات

نگاهی بر وظایف از یک سو و فعالیت‌ها و اقدامات انجام گرفته نشان از میزان توفیق حاصل شده در این بخش دارد. در حالی که نقشه جامع علمی کشور 250 حوزه با اولویت را در حوزه علم و فناوری تعیین کرده و مقرر گردیده است در پایان افق چشم‌انداز علاوه بر اجرایی‌کردن سیاست‌ها در این حوزه، نتایج اقدامات نیز مورد ارزیابی قرار گیرد، مجموعه تلاش‌ها و اقدامات صورت گرفته تنها منجر به تصویب کم‌تر از 10 سند راهبرد بخشی گردیده است. این موضوع در حالی است که بنظر می‌رسد برخی از اسناد راهبردی مصوب و یا در مسیر تصویب نیز به دلیل کلان بود حوزه هدف برای اجرایی کردن نیازمند اسناد و یا حداقل برنامه‌های عملیاتی مکملی است که پیش شرط ورود به مرحله‌ی اجرا‌کردن راهبردهای هدف‌گذاری‌شده خواهد بود. بدیهی است سایر کارکردهای پیش بینی‌شده در ستاد نیز تا زمان اجرا شدن اقدامات مدنظر عملاً معطل خواهند بود.

لذا به نظر می‌رسد در مجموع هدف‌گذاری انجام گرفته و به تبع آن منابع پیش‌بینی‌شده در ستاد نخواهد توانست آن‌گونه که شایسته است انتظارات مدنظر را در راهبری نظام اجرای نقشه جامع علمی کشور برآورده نماید و ضروری است با بازنگری در کارکردهای این ستاد مناسب ترین جایگاه را در نظام اجرایی نقشه برای آن در نظر گرفت.

دراین خصوص پیشنهادات ذیل ارائه می‌گردد:

ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور در نخستین گام، نظام ساختاری اجرای نقشه را در سه سطح بیان شده (اجراپذیر کردن، اجرایی کردن، و اجرا کردن) و در کلیه حوزه‌های تعیین شده معماری و ابلاغ نماید. بر این اساس به نظر می‌رسد در هریک از موضوعات اولویت‌دار، نظام ساختاری اختصاصی اجرای نقشه می‌تواند زمینه ساختاری اجرا پذیرکردن منویات نقشه را فراهم نماید. بنابراین به صورت عملیاتی محدوده‌ی پیشنهادی وظایف ستاد به صورت شکل 4 در می‌آید.

شکل 4- محدوده‌ی موجود و مطلوب وظایف ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور

نظر به گستردگی حوزه‌های مورد نظر نقشه و به تبع آن طیف گسترده ساختارهای اجرایی مرتبط با نقشه در سطح دستگاه‌های اجرایی کشور، به نظر می‌رسد ستاد راهبری اجرای نقشه علاوه بر ساختار فعلی، نیازمند شاخه‌های اجرایی تحقیقی در سطح دستگاه‌های اجرایی است که در لایه بعدی مسئولیت اجرایی کردن سند را بر عهده دارند. به بیان دیگر این ساختار برای این که بتواند از حداقل قدرت مانور و اعمال قدرت به منظور راهبری این جریان ملی برخوردار گردد، احتیاج به سرپنجه‌های تخصصی دارد که در غیاب آن‌ها ستاد از قدرت لازم جهت ایجاد حرکت و جریان‌سازی در سطح ملی برخوردار نخواهد بود.

در پایان امید است که با تقویت و حمایت همه جانبه از نقشه جامع علمی کشور و مجموعه ارکان اجرایی آن شاهد رشد و بالندگی روزافزون میهن اسلامی ایران باشیم.


* این مطلب تحت راهنمایی جناب آقای دکتر ذوالفقارزاده در دانشگاه تهران، و با همفکری آقای دکتر زمانیان نگارش شده است که لازم می دانم از این بزرگواران تشکر کنم.


منابع

[1] آیین نامه «ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور». (۱۳۹۰، ۱۰ ۱۳). (مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی) بازیابی در 05 28، 1394، از

http://rc.majlis.ir/fa/law/show/803583

[2] چاوشی، س. م. (1389). سبک کنترل استراتژیک و عملکرد شرکتهای هولدینگ. مطالعات مدیریت راهبردی ، 1، 7-26.

[3] لشکربلوکی، م. (1390). جاری سازی استراتژی، راهنمای گام به گام پیاده سازی استراتژی در عمل. تهران: انتشارات آریاناقلم.

[4] اعرابی، س. م.، و چاوشی، س. (1388). الگوی جامع کنترل استراتژیک. هفتمین کنفرانس بین المللی مدیریت. تهران: هفتمین کنفرانس بین المللی مدیریت .

[5] دهقان، د. س. (1389). روش شناسی مناسب اجراى استراتژیک امنیت ملى. فصلنامه مدیریت مطالعات انتظامی ، 5 (3).

[6] باقریمقدم، ن. (1393). معاون سیاستگذاری و برنامه ریزی ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور. تهران.

[7] معاونت سیاستگذاری و برنامهریزی . (1394). گزارش غیررسمی فعالیتهای ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور. تهران: ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.
زهره کریم‌میان

17 شهریور 1394 ساعت 07:06

این مطلب تحت راهنمایی جناب آقای دکتر ذوالفقارزاده در دانشگاه تهران، و با همفکری آقای دکتر زمانیان نگارش شده است که لازم می دانم از این بزرگواران تشکر کنم.