1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اجتماعی و فرهنگی
  4. >
  5. گروه‌های اجتماعی خاص
  6. >
  7. زنان

نوع مطلب: مقایسه سیاستی

10 اردیبهشت 1398 ساعت 23:29 شماره مسلسل: 7700807

بررسی وضعیت حقوق زنان در افغانستان از سال 2001 تاکنون

بررسی وضعیت حقوق زنان در افغانستان از سال 2001 تاکنون

با وجود تمام پیشرفت‌هایی که افغانستان در این زمینه داشته است هنوز هم زنان این کشور با چالش‌های زیادی روبرو هستند، مردسالاری کماکان فرهنگ غالب در این کشور است و بخش زیادی از قربانیان خشونت‌های خانوادگی و اجتماعی را زنان تشکیل می‌دهند.

مقدمه

با گذشت نزدیک به 18 سال از سقوط حکومت طالبان، دورانی که زنان افغانستان متحمل سختترین تبعیض‌ها و سختگیریها از جانب این حکومت بودند، اینک زنان این کشور به موفقیت‌های زیادی در زمینهٔ احقاق حقوق خود رسیده‌اند. آن‌ها که در دوره طالبان حتی حق درس خواندن نداشتند اکنون با حضور در جامعه توانسته‌اند در برخی فعالیت‌های مختلف سیاسی و اجتماعی شرکت کنند.

ولی با وجود تمام پیشرفت‌هایی که افغانستان در این زمینه داشته است هنوز هم زنان این کشور با چالش‌های زیادی روبرو هستند، مردسالاری کماکان فرهنگ غالب در این کشور است و بخش زیادی از قربانیان خشونت‌های خانوادگی و اجتماعی را زنان تشکیل می‌دهند. همچنین طالبان مانع بزرگی بر سر راه تحقق حقوق زنان در این کشور محسوب می‌شود. سازمان آمار مرکزی(cso) در سال 2010 مهم‌ترین مشکلات مربوط به زنان افغان را خشونت خانگی، ازدواج اجباری و عدم حمایت مالی عنوان کرد(1).

وضعیت حقوق زنان در دوره طالبان

گروه‌های حقوق بشری شرایط زندگی زنان افغانستان در دوره طالبان را یکی از بدترین شرایطی که جهان با آن روبرو شده است توصیف کردند. از سال 1996تا 2001 حق رأی دادن، آموزش و کار کردن توسط طالبان از زنان سلب شده بود.

در سال 1997 طالبان بر اساس قانونی درس خواندن زنان در مراکز آموزش عمومی را ممنوع اعلام کرد. به این ترتیب مراکز آموزشی کوچکی به‌صورت خودجوش در خانه‌ها توسط افراد برای آموزش به دخترها شکل گرفت. اما در سال 1998 طالبان درس خواندن دختران در این مکاتب را بعد از 9 سالگی ممنوع و موارد آموزشی قبل از این سن را محدود به آموزش قرآن کرد. به این ترتیب نرخ سواد در افغانستان به 13درصد در شهرها و 3 تا 4 درصد در روستاها کاهش یافت(2).

در سال 1998 آن‌ها از دسترسی به بیمارستان‌های عمومی منع شدند. این مسئله نه تنها بر سلامت زنان این کشور تأثیر منفی گذاشت، بلکه منجر به افزایش نرخ مرگ و میر نوزادان نیز گشت. طبق آمار در آن زمان از هر 1000 کودک 165 نفر زیر سن یک سالگی جان خود را از دست می‌داد(3).

در سال 1997 طالبان اشتغال زنان در اماکن عمومی را ممنوع اعلام کرد. ممنوعیت اشتغال زنان نه تنها بر زندگی زنان افغان بخصوص آن‌هایی که دارای تحصیلات و یا سرپرست خانوار بودند تأثیر منفی گذاشت بلکه اخراج معلم‌های زن برای سیستم آموزشی این کشور نیز عواقبی منفی به بار آورد و آن را با کمبود نیرو روبرو کرد.

طالبان حجاب بسیار سخت‌گیرانه‌ای شامل برقع بر زنان تحمیل کرده بود. همچنین آن‌ها قانوناً اجازه راه رفتن در خیابان را نداشتند، مگر اینکه همسر یا یکی از مردانی که محرم باشند، آن‌ها را همراهی کند.

طالبان خانواده‌ها را تشویق به ازدواج زودهنگام دخترانشان می‌کرد. طبق گزارش سازمان عفو بین‌الملل 80 درصد ازدواج‌ها در دوره حکومت طالبان اجباری بوده است((4.

وضعیت حقوق زنان بعد از سقوط طالبان

در سپتامبر سال 2001 آمریکا در رأس یک ائتلاف بین‌المللی به افغانستان حمله کرد و تا پایان سال 2001 حکومت افغانستان از دست طالبان خارج شد. تا سال بعد بسیاری از مدارس این کشور بازگشایی شدند. در سال 2003 حق تحصیل زنان و دختران در قانون جدید این کشور به رسمیت شناخته شد. در ماده 44 قانون اساسی این کشور آمده است: دولت مکلف است به‌منظور ایجاد توازن و توسعه تعلیم برای زنان و همچنین بهبود تعلیم ایلات و محو بی‌سوادی در کشور، برنامه‌های مؤثری به کار بندد.

در زمینهٔ اشتغال زنان، اصل برابری زن و مرد در قانون اساسی جدید افغانستان کمک بزرگی به بهبود وضعیت اشتغال زنان در این کشور بعد از سال 2001 داشت. در سال 2001 دولت انتقالی این کشور مبلغ 10 میلیون دلار جهت تقویت جایگاه زنان در جامعه به وزارت امور زنان اختصاص داد که عمده‌ترین تلاش این وزارت جهت ایجاد اشتغال برای زنان بود. اینک زنان در موقعیت به نسبت بهتری از دوران طالبان قرار دارند. زنان در پارلمان حضور دارند و ۳۳ درصد معلمین را تشکیل می‌دهند. شمار قاضیان زن به ۲۴۰تن می‌رسد. دو زن در کابینه حضور دارند؛ ده زن معاونین وزرا و دو زن به‌عنوان سفیر برگزیده شده‌اند((5.

با سقوط طالبان زنان نظر به قانون اساسی کشور حق انتخاب کردن و انتخاب شدن را به دست آوردند و بدین ترتیب در قانون اساسی و قانون انتخابات تصریح گردید که از جمع کاندیداهای هر استان/ولایت حداقل دو کاندید زن باید در پارلمان راه پیدا کنند. با این حساب از 34 استان/ولایت افغانستان حداقل 68 زن به‌عنوان نماینده در مجلس نمایندگان و 23 زن در مجلس سنای افغانستان می‌توانند راه پیدا کنند(6).

در زمینهٔ بهداشت در بند 52 قانون اساسی سال 2003 افغانستان، از مراقبت‌های بهداشتی برای عموم مردم به‌عنوان یکی از اولویت‌های دولت جدید یاد شده است. بر اساس این قانون دولت باید امکانات رایگان برای پیشگیری و درمان بیماری‌ها در اختیار همه شهروندان قرار دهد. به این ترتیب دیده می‌شود که دید جنسیتی در قانون اساسی درباره مسئله بهداشت و درمان کاملاً از بین رفته و هیچ نشانی از قانون منع مراجعه زنان به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی باقی نمانده است. طول عمر متوسط (امید به زندگی) در سال‌های اخیر افزایش یافته و از ۵۶ به ۶۰ سال رسیده است. در زمینهٔ سلامت نوزادان و مادران و کاهش نرخ مرگ و میر آن‌ها پیشرفت‌های بزرگی روی داده است. همچنین با حضور زنان در جامعه و عدم اجبار آن‌ها به پوشش اجباری برقع، سلامت روانی آن‌ها به نسبت دوره طالبان پیشرفت چشمگیری داشته است. همچنین در سال 2009 قانون منع اعمال خشونت علیه زنان در این کشور به تصویب رسید. این مطلب در مواد بیست و چهارم و پنجاه و چهارم قانون اساسی افغانستان گنجانده شده است. این قانون خشونت علیه زنان را تعریف و موارد زیادی از مصادیق آن را بیان نموده و همچنین گفته است: خشونت جرم بوده، هیچ‌کس حق ندارد در محل سکونت، اداره دولتی یا غیردولتی، مؤسسات، مکان‌های عمومی، وسایل نقلیه یا سایر مکان‌ها، مرتکب آن گردد. در صورت ارتکاب مطابق احکام این قانون مجازات می‌گردد.

مشکلات

امروزه زنان افغان با وجود حمایت‌های دولت افغانستان و همچنین حمایت‌های جامعه جهانی هنوز هم با بحران‌ها و چالش‌هایی روبرو هستند. هنوز هم بسیاری از تبعیض‌ها و خشونت‌ها علیه زنان در این جامعه ادامه دارد. از مهم‌ترین چالش‌هایی که زنان با آن روبرو هستند، خشونت علیه آن‌ها در خانه و در زندگی اجتماعی، ازدواج اجباری و دشواری در دسترسی به آموزش است. به‌خصوص در میان قبایل پشتون ساکن در جنوب افغانستان ماجرای زنان به‌کلی با آن‌هایی که در کابل ساکن هستند، متفاوت است. یونیسف بر اساس آمار منتشره توسط دولت افغانستان در سال 2010-2011 اعلام کرد که 66 درصد دختران افغان 12 تا 15 سال افغان به مدرسه نمی‌روند. در افغانستان فقط 37 درصد دختران جوان باسواد هستند. درحالی‌که این رقم برای پسران 66درصد است. در میان زنان بزرگ‌سال فقط 19 درصد باسواد هستند؛ این در حالی است که این رقم در مورد مردان 49درصد است(7).

در قانون کشور افغانستان آمده است که همه کودکان ملزم هستند که تا کلاس نهم درس بخوانند اما واقعیت این است که دولت این کشور نه توان تأمین امکانات مورد نیاز برای این هدف را دارد و نه می‌تواند تضمین کند که همه کودکان در سن مدرسه وارد سیستم آموزشی شده‌اند تا بتواند آن‌ها را وادار به ادامه تحصیل تا کلاس نهم کند. این عدم کارآمدی به‌خصوص منجر به محرومیت بسیاری از دختران از تحصیل شده است.

در این کشور یک‌سوم دختران قبل از سن 18 سالگی ازدواج می‌کنند. در قانون افغانستان حداقل سن ازدواج برای دختران 16 سال و 15 سال در صورت اجازه پدر در دادگاه‌های مربوطه است. اما معمولاً این قانون چندان جدی گرفته نمی‌شود و ازدواج‌هایی در قبل از این سن هم ثبت می‌شود. به این ترتیب بسیاری از دختران با ازدواج زودهنگام از درس خواندن محروم می‌شوند و همچنین در معرض خشونت‌های خانگی و یا مرگ در اثر زایمان در سنین کم قرار می‌گیرند.

هنوز درصد اشتغال زنان افغان به نسبت سایر کشورهای آسیایی کم است و حتی به نسبت دوره قبل از طالبان که زنان 70 درصد آموزگاران کشور را تشکیل می‌دادند، اینک مردان در اکثریت و زنان در اقلیت هستند. چرا که به‌واسطه ممنوعیت تحصیل دختران در دوره طالبان نرخ سواد زنان در این کشور به‌مراتب پایین‌تر از نرخ سواد مردان است و طبیعی است که نرخ اشتغال زنان در مشاغلی که نیاز به تحصیلات داشته باشد بسیار کمتر از مردان است.

طبق بررسی‌های سازمان «گلوبال رایتز» تخمین زده می‌شود که از هر 10 زن افغان 9 نفر خشونت‌های جنسی و فیزیکی را تجربه کرده و یا مجبور به ازدواج اجباری شده است(8).

هیئت معاونت ملل متحد در افغانستان (یوناما) به تازگی در گزارشی گفته است که از سال ۲۰۰۹ به این‌سو قانونی برای جلوگیری از خشونت علیه زنان وجود دارد، اما مقامات قضایی این کشور به‌جای اجرای این قانون به میانجی‌ گران و حَکَم‌های غیررسمی محلی اجازه می‌دهند که دعاوی خشونت علیه زنان را حل کنند. در این گزارش تحت عنوان «بی‌عدالتی و معافیت» تجربه‌های زنانی مستندسازی شده است که در ۲۳۷ پرونده از آگوست ۲۰۱۵ تا دسامبر ۲۰۱۷ تلاش کرده‌اند خشونت از ناحیه عاملان مرد را پیگیری حقوقی کنند. در گزارش آمده است که از این میان، ۱۴۵ پرونده توسط میانجیگری حل شده است و نشان می‌دهد که زنان هم توسط مقام‌ها و هم توسط خانواده‌هایشان تحت فشار قرار می‌گیرند تا شکایت حقوقی‌شان را پس بگیرند. یوناما در این گزارش همچنین ۲۸۰ پرونده قتل زنان را مورد بررسی قرار داده که اکثر آن‌ها قربانی «قتل ناموسی» شده‌اند(9).

دلایل ضعف حقوق زنان در افغانستان

سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که چرا با وجود اینکه حدود 18 سال است که از سرنگونی طالبان می‌گذرد هنوز هم در این کشور شاهد تبعیض و نادیده گرفته شدن حقوق زنان هستیم؟ در پاسخ به این سؤال باید گفت که دلیل خشونت و تبعیض علیه زنان در افغانستان تنها وجود یک عامل، آن‌ هم طالبان نیست؛ بلکه عوامل متعددی در چنین رقم خوردن سرنوشت زنان این کشور تأثیر دارند.

  • هنوز طالبان و عمال آن و یا گروه‌های بنیادگرای دیگری بر بخش‌هایی از افغانستان کنترل دارند و خشونت و تبعیض علیه زنان و دختران در این بخش‌ها ادامه دارد. طالبان اینک در 40درصد کشور کنترل را در دست دارد و بسیاری از کودکان به‌خصوص زنان را خانه‌نشین کرده است. همچنین در مناطقی هم که تحت کنترل طالبان نیست، شرایط امنیتی با وجود عملیات‌های تروریستی آن‌ها وخیم است و خانواده‌ها نمی‌توانند اجازه دهند کودکانشان خانه را ترک کنند. این مسئله در مورد دخترها شدت بیشتری دارد؛ چرا که مدارس دختران بیشتر در معرض حملات تروریستی طالبان قرار دارد و خطر اسیدپاشی به‌صورت دختران دانش‌آموز و یا خطر جانی برای معلمان آن‌ها وجود دارد(10).
  • سنت‌های فکری باقی‌مانده از دوره طالبان هم از دیگر مشکلاتی است که زنان افغان با آن دست به گریبان هستند. به‌عنوان مثال کمبود معلم زن، بسیاری از دختران را از تحصیل محروم می‌کند. چرا که بسیاری خانواده‌ها اجازه نمی‌دهند دخترانشان تحت تعلیم یک معلم مرد قرار گیرند. در بیش از نیمی از استان‌های افغانستان کمتر از 20 درصد جمعیت معلم‌ها را زنان تشکیل داده‌اند. بر اساس آمار دولت افغانستان 3.5 میلیون کودک به مدرسه نمی‌روند که 85 درصد آن‌ها دختران هستند.
  • یکی دیگر از دلایلی که زنان به‌خصوص در قسمت‌های جنوبی و شرقی افغانستان فاصله زیادی تا احقاق حقوق خود دارند زندگی قبیله‌ای و روستایی مردم این مناطق است که هنوز سنت‌های قدیمی و پدرسالارانه در آن‌ها به قوت خود باقی است. در فرهنگ پدرسالارانه مرد به‌عنوان نان‌آور خانه و کسی که صاحب حرفه و یا مهارت است، در موضع برتری به نسبت زن قرار می‌گیرد.
  • دلیل دیگر، ضعف دولت مرکزی است که یا توان تغییرات در قوانین کشور به نفع بهبود زندگی زنان را نداشته و یا در صورت وضع قوانین جدید، توان تضمین اجرای این قوانین را ندارد. همان‌طور که در مورد قانون منع ازدواج زیر 16 سال گفته شد، این قانون وضع شده است، اما دولت توان تضمین اجرا شدن و کنترل تخطی از آن را ندارد. از دیگر موارد ضعف دولت مرکزی می‌توان به واگذاری شکایات زنان به حکام محلی اشاره کرد که حاصل آن چیزی نیست جز آرای مردسالارانه حکام محلی و یا قانع کردن زنان به پس گرفتن شکایت.
  • به دلیل سطح پائین سواد در بین زنان افغان که میراث دوران حکومت طالبان است، بسیاری از زنان افغان از حقوق خود اطلاعی ندارند و نسبت به شرایطی که در آن زندگی می‌کنند اعتراض نمی‌کنند.

چشم‌انداز وضعیت حقوق زنان در افغانستان

در افغانستان متأسفانه با آغاز مذاکرات آمریکا و دولت با طالبان احساس امنیت و اعتماد به آینده در میان جامعه زنان بسیار ضعیف‌تر و شکننده‌تر شده است، چرا که این واهمه وجود دارد که حقوق زنان در این کشور وجه مصالحه دولت با طالبان قرار گیرد. ایالات متحده و ناتو بارها تأکید کرده‌اند که مذاکرات با طالبان باید شامل تضمین حقوق زنان هم باشد. اما هنوز هم از جالب فعالان حقوق بشر افغانستان و دنیا این دلواپسی وجود دارد که در جریان این مذاکرات حقوق زنان نادیده انگاشته شود. به‌خصوص که آمریکا هم برای رسیدن به صلح در افغانستان تلاش زیادی دارد و شعار آزادی و دموکراسی در افغانستان این روزها برای غربی‌ها به شعار صلح و ثبات در این کشور تبدیل شده است. این مسئله نگرانی را در این کشور بیشتر کرده است که مبادا حقوق زنان در افغانستان فدای برقراری صلح با طالبان شود.

جمع‌بندی

بعد از سقوط طالبان، نظم جدید حاکم بر افغانستان شرایط جدیدی برای تأمین حقوق زنان و حضور بیشتر آن‌ها در جامعه افغانستان فراهم نمود. دسترسی به آموزش و بهداشت تا حد زیادی برای زنان بهبود پیدا کرد، اما هنوز هم این کشور تا رسیدن به سطح استانداردهای بین‌المللی فاصله زیادی دارد. علاوه بر این همین دستاوردهای حاصل‌شده هم بسیار شکننده و در معرض تهدید قرار دارند. طالبان دیگر توان و قدرت بازپس‌گیری کشور را ندارد، اما با تمام قوا فعالان حقوق زنان و فعالان حقوق بشر را مورد حمله قرار می‌دهد. در حالی‌که طالبان در حال افزایش فشارهای خود علیه زنان است دولت مرکزی متأسفانه در بسیاری از موارد توان حمایت و تأمین امنیت آنان را ندارد. به‌طوری که کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان از 5 هزار و 575 مورد خشونت علیه زنان در سال 2016 خبر می‌دهد. با توجه به آنچه ذکر شد بهترین راه برای تأمین حقوق و آزادی زنان این است در گفتگوهای صلح با طالبان، به این نگرانی ها هم توجه شود. علاوه بر این، بهبود امکانات آموزشی و همچنین گنجانیدن آموزه‌های مبتنی بر مساوات و شایسته‌سالاری به‌جای تفکرات مردسالارانه در مفاد آموزشی مدارس می‌تواند نقش چشمگیری در بهبود وضعیت زندگی زنان نسل آینده این کشور داشته باشد. وجود یک دستگاه قضایی، اجرایی و قانون‌گذاری قوی برای تصویب، اجرا و ضمانت قوانین مبتنی بر تأمین حقوق زنان در کنار همه موارد دیگری که ذکر شد، می‌تواند بسیاری از موانع پیش روی زنان افغان برای برخورداری از حقوق انسانی و حیاتی برابر را مرتفع کند.

منابع

1- “Afghanistan: Before and after the Taliban”,BBC, 2 April 2014, access in https://www.bbc.com/news/world-asia-26747712
2- “A Woman Among Warlords: Women’s Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras”, PBS, 11 September 2007, Retrieved 14 October 2014, access in https://www.pbs.org/wnet/wideangle/uncategorized/a-woman-amongs/66/
3- “Report on the Taliban’s War Against Women”, US department of state,17 November 2001, access in https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/6185.htm
4- “A Woman Among Warlords: Women’s Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras”, PBS. 11 September 2007, Retrieved 14 October 2014, access in https://www.pbs.org/wnet/wideangle/uncategorized/a-woman-amongs/66/

5- "وضعیت زندگی زنان افغانستان بعد از ۲۰۰۱"،خبرگزاری پژواک افغانستان، 18 نوامبر 2017، دسترسی در http://yon.ir/gVkhk
6- "نگاهی کوتاه به وضعیت فعلی زنان در افغانستان"، وزارت امور زنان افغانستان،دسترسی در http://yon.ir/MXlou

7- “I Won’t Be a Doctor, and One Day You’ll Be Sick”, Human rights watch,17 October 2017, access in https://www.hrw.org/report/2017/10/17/i-wont-be-doctor-and-one-day-youll-be-sick/girls-access-education-afghanistan
8- “Afghanistan: No Country for Women”, Aljazeera, 3 July 2015, access in https://www.aljazeera.com/programmes/101east/2015/06/afghanistan-country-women-150630115111987.html

9- "یوناما: حکومت افغانستان نتوانسته است قانون محو خشونت علیه زنان را تطبیق کند"،دویچه وله، 29 می 2018، دسترسی در https://www.dw.com/fa-af/a-43973529

10- “Afghanistan: Girls Struggle for an Education”, Human rights watch, 17 October 2017, access in https://www.hrw.org/news/2017/10/17/afghanistan-girls-struggle-education

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.