1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی
  6. >
  7. امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مطلب: مرور سیاست

17 مهر 1397 ساعت 15:32 شماره مسلسل: 3300687

سناریوهایی برای رمزگشایی از معمای ناپدید شدن خاشقجی

سناریوهایی برای رمزگشایی از معمای ناپدید شدن خاشقجی

جمال خاشقجی روزنامه‌نگار و منتقد بن سلمان در کنسولگری عربستان در استانبول ناپدید شده و منابع ترکیه‌ای از قتل وی نیز خبر داده‌اند. اما این مسئله با علامت سوال‌های زیادی مواجه است که در این مطلب سعی می‌شود این مسئله پیچیده ساده‌سازی شود.

سیاست خارجی و داخلی عربستان متاثر از روی کار آمدن آل سلمان در حال تغییرات زیادی بوده و کارشناسان دورنمای این نوع مشی سیاسی حاکم بر رفتار عربستان را چندان روشن نمی بینند. محمد بن سلمان به عنوان حاکم عملی عربستان سعی دارد تا با اتخاذ دو سیاست مشت آهنین در برابر مخالفان داخلی و مقابله با نفوذ منطقه ای ایران به تخت پادشاهی برسد. اما این سیاست بن سلمان تهدیدی برای موقعیت وی نیز به شمار می رود چرا که وی در یک سال گذشته با کمک دستگاه رسانه ای خود موفق شده که چهره ای اصلاح‌طلب و طرفدار مدرنیزه کردن عربستان ارائه دهد. اوج اقدامات وی در این مورد سند چشم انداز 2030 به شمار می رود که در همان گام های نخستین با مشکل مواجه شده و به همین دلیل بروس ریدل کارشناس مطرح غربی دورنای این سند چشم‌انداز را چندان موفقیت‌آمیز نمی بیند. علاوه بر این بن سلمان با شعارهای مسامحه با منتقدان و مخالفان تواسنه بود بخشی از لیبرال های داخلی و مخالفان خود را به نوعی ساکت کند اما در ماه های اخیر و به ویژه از مهرماه 96 به تدریج واقعی نبودن این ادعای بن سلمان ثابت شد. در شرایط کنونی نیز جمال خاشقجی روزنامه نگار و منتقد بن سلمان در کنسولگری عربستان در استانبول ناپدید شده و منابع ترکیه‌ای از قتل وی نیز خبر داده‌اند. اما این مسئله با علامت سوال‌های زیادی مواجه است که در این مطلب سعی می‌شود این مسئله پیچیده ساده‌سازی شود.

مروری بر ترور و مشی سیاسی خاشقجی

جمال خاشقجی ۵۹ ساله یک روزنامه‌نگار، گزارشگر خارجی، سردبیر و مقاله‌نویس سعودی قدیمی و با تجربه است که آثارش در گذشته در پادشاهی آل سعود که بیش از حد محافظه‌کار است بسیار جنجالی و مناقشه آمیز محسوب می‌شدند. پس از آنکه محمد بن سلمان به عنوان ولیعهد عربستان و جانشین ملک سلمان ۸۲ ساله برگزیده شد، وی در تبعیدی خودخواسته به آمریکا سفر کرد. خاشقجی به عنوان یکی از همکاران واشنگتن پست مقالاتی را درباره عربستان نوشت که شامل انتقاد از جنگ در یمن، اختلافات دیپلماتیک اخیر بن سلمان با کانادا و بازداشت فعالان حقوق زنان به دنبال صدور اجازه رانندگی به زنان در این کشور می‌شد. خاشقجی به خاطر مصاحبه‌ها و سفرهایش به محل تبعید اسامه بن‌لادن، رهبری سابق القاعده بین سال‌های ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۵ معروف است. در اوایل دهه ۱۹۹۰ خاشقجی تلاش کرد تا بن‌لادن را متقاعد به آشتی با خاندان سلطنتی آل سعود و بازگشتش از سودان به خانه شود اما بن‌لادن این پیشنهاد را رد کرده بود. خاشقجی روابطش با سران سعودی را حفظ کرده و در سال ۲۰۱۵ میلادی با حمایت شاهزاده ولید بن طلال، یک شبکه خبری ماهواره‌ای تحت عنوان العرب از بحرین راه‌اندازی کرد. این شبکه تنها ۱۱ ساعت فعالیت داشت و پس از آن تعطیل شد. شاهزاده بن طلال نیز پس از آن توسط شاهزاده محمد بن سلمان در سال ۲۰۱۷ میلادی بازداشت شد(1).

خاشقجی را نمی توان مخالف آل سعود نامید چرا که وی در مصاحبه هایی که داشته تاکید دارد که به دنبال تغییر رژیم و یا سقوط آل سلمان نیست و تنها خواستار اصلاح امور است. خاشقجی زمانی که هنوز به تبعید خودخواسته نرفته بود از هراس حاکم بر زندگی اش بارها پرده برداشته و تاکید کرده بود که هر لحظه منتظر بازداشت بوده است. وی اخیرا اعلام کرد، در حال حاضر شهروندان عربستان دیگر دلیل منطقی پشت این موج بی‌وقفه بازداشت‌ها را درک نمی‌کنند. این بازداشت‌های تعمدی بسیاری را به سکوت وادار کرده و بسیاری دیگر را نیز مجبور به ترک کشور کرده است. وی در نصیحتی به پادشاه عربستان نوشت، راه بهتری نیز برای پادشاهی عربستان برای اجتناب از انتقادات غرب وجود دارد: تنها کافی است که فعالان حقوق بشر را آزاد و بازداشت‌های غیرضروری را که وجهه عربستان را لکه دار کرده، متوقف کنید.(2)

عبدالباری العطوان سردبیر رای الیوم نیز در مورد دیدگاه های خاشقجی معتقد است، من شخصا جمال خاشقجی را از نزدیک می شناسم و حاضرم سوگند بخورم او به هیچ عنوان یک معارض به معنای واقعی نیست ، بلکه فقط خواستار فراهم شدن حداقل آزادی ها و محقق شدن حقوق بشر است. او خواستار عربستانی به دور از ماجراجویی های شاهزاده بن سلمان و ملک سلمان و اعطای حداقل آزادی ها به زنان و اجازه رانندگی و اشتغال و رفاه و برگزاری همایش ها و فعالیت های ورزش برای آنان و متوقف کردن فعالیت نهادهای دینی وهابی بود. خاشقجی در واقع وابسته به نظام سعودی بود نه یک معارض علیه نظام سعودی. ما می دانیم او سردبیر روزنامه سعودی الوطن و مشاور ترکی الفیصل رئیس سابق سازمان اطلاعات سعودی و دوره‌ای نیز سفیر عربستان در انگلیس و آمریکا بوده است. او همیشه اعلام کرده است با خاندان حاکم سعودی همراه و خواهان ثبات در عربستان است. همچنین من شخصا اطلاع دارم جمال خاشقجی بازداشت شاهزاده‌ها و تاجران سعودی تحت عنوان مبارزه با فساد را تأیید کرد و با آن موافق بود. او موافق مبارزه علیه فساد و ضد شاهزاده‌های بازداشت‌شده بود.(3)

سه‌شنبه 10 مهرماه جمال خاشقجی روزنامه نگار و منتقد سعودی وارد کنسولگری عربستان در استانبول شد و هیچ گاه از این کنسولگری بازنگشت. همین مسئله باعث حدس و گمان هایی در مورد ناپدید شدن وی شد تا اینکه 15 مهرماه در نهایت رویترز و واشنگتن پست اعلام کردند که خاشقجی در کنسولگری به قتل رسیده و بدن وی را تکه‌تکه کرده و او را به خارج از ساختمان کنسولگری انتقال داده‌اند. اما با این وجود این مسئله هنوز علامت سوال‌های زیادی دارد و پلیس ترکیه نیز به جدیت به دنبال مشخص کردن سرنوشت خاشقجی است. اردوغان نیز در سخنرانی خود از تحقیقات بیشتر برای مشخص شدن سرنوشت این روزنامه‌نگار خبر داد.

سناریوهای ناپدید شدن خاشقجی

هرچند رسانه های زیادی از قتل جمال خاشقجی خبر داده‌اند اما هنوز به صورت رسمی مرگ وی تایید نشده است. این مسئله که به نظر ساده می‌رسد در اصل پیچیده و معما گونه است. چرا که فرضیه قتل خاشقجی در کنسولگری عربستان در استانبول بسیار عجیب است. چون اگر این فرض را در نظر بگیریم که محمد بن سلمان تصمیم به قتل و از میان برداشتن خاشقجی را داشته راه های بسیار کم‌هزینه‌تری نیز می‌توانست وجود داشته باشد. همین مسئله بر پیچیدگی این موضوع افزوده که چرا عربستان باید عامدانه برای خود روشی بسیار پرهزینه را انتخاب کند. برای رسیدن به واقعیت ناپدید شدن خاشقجی در چند سناریو سعی می شود به این مسئله پاسخ داده شود.

سناریوی اول: فرضیه اول این است که مقامات سعودی قصد کشتن خاشقجی را نداشته و وی را تنها برای تحت فشار گذاشتن به کنسولگری دعوت کرده باشند اما خاشقجی زیر شکنجه دوام نیاورده و مرده است. بنابراین آل سعود در برابر مرگ ناخواسته خاشقجی قرار گرفته و وی را تکه تکه کرده و از کنسولگری خارج کردند. بر این اساس بن سلمان به دنبال آن بود تا با تحت فشار گذاشتن خاشقجی به نوعی وی را وادار به عقب نشینی در برخی موضوعات مانند انتقاد از جنگ در یمن و همچنین عادی سازی روابط با اسرائیل کند.

سناریوی دوم: احتمال دیگر این است که بن سلمان با آگاهی ار تبعات این مسئله، دستور قتل خاشقجی را داده است. در واقع از این زاویه، وی برای سرکوب مخالفان سراغ قدرتمندترین مخالف رسانه ای خود رفته و سعی داشته تا به نوعی هشداری بزرگ به دیگر مخالفان خود دهد که به هیچ عنوان مسامحه ای در کار نخواهد بود. طبق این احتمال بن سلمان ازآنجا که با تشدید مخالفت ها به ویژه از جانب احمد بن عبدالعزیز برادر پادشاه سعودی مواجه شده به دنبال آن بوده که به نوعی اقدامی بزرگ در راستای سرکوب مخالفان انجام دهد. به همین دلیل سراغ بزرگترین منتقد خود رفته و وی را ترور کرده است. برخی شواهد این ادعا را اثبات می‌کنند.

مقامات ترکیه‌ای گفته‌اند همزمان با ورود خاشقجی به کنسولگری عربستان در استانبول و ناپدید شدن وی، چند مرد جعبه‌های بزرگی را از داخل ساختمان به یک خودرو منتقل کرده‌اند. اهمیت این موضوع از آن جهت است که گفته‌می‌شود خاشقجی در ساختمان کنسولگری کشته شده و پس از تکه تکه شدن به بیرون از ساختمان منتقل شده است. رابین رایت روزنامه‌نگار نیویورکر در یادداشتی با عنوان «آیا سعودی‌ها جمال خاشقجی را کشتند؟» نوشت:« آخرین باری که با جمال خاشقجی صحبت کردم، ماه اوت(مرداد) بود. او درباره جانش نگرانی داشت. این معارض ۵۹ ساله سعودی و مشاور سابق دولت، به این باور رسیده بود که رهبری جدید در پادشاهی عربستان می‌خواهد او را بکشد. او به من گفت البته که آنها دوست دارند من محو شوم.»

دلیل دیگری نیز علاوه بر هشدار به مخالفان برای ترور خاشقجی نیز می تواند وجود داشته باشد و آن این است که ترکیه به یک پناهگاه امن برای مخالفان سعودی تبدیل شده و بن سلمان قصد داشته تا با ترور خاشقجی این پیام را به مخالفان بدهد که دولت ترکیه دیگر مکانی امن برای شما نخواهد بود و از این طریق، آنکارا را در جهت همکاری با مخالفان سعودی تحت فشار بگذارد. این مسئله از آنجا برای ترکیه بسیار مهم است که به دنبال کاهش ارزش لیر در برابر دلار، ترکیه به دنبال تشویق سرمایه گذاران خارجی برای حضور در این کشور است. در صورتی که ترور خاشقجی در خاک ترکیه اثبات شود امنیت سرمایه گذاری در ترکیه نیز به خطر افتاده و این مسئله می تواند تبعات اقتصادی- امنیتی زیادی برای آنکارا به همراه داشته باشد.

سناریوی سوم: خاشقجی همچنان زنده بوده و در جایی محبوس است. این سناریو از آنجا محتمل است که بن سلمان با نگاه به تبعات قتل خاشقجی دستور ربوده شدن و مخفی کردن وی تا زمان مقتضی را داده باشد. پیش از این برخی دیگر از مخالفان سعودی نیز ربوده و هیچ گاه پیدا نشده‌اند. امیر سلطان بن‌ترکی بن عبدالعزیز، ترکی بن‌بندر، سعود بن‌سیف النصر و... شاهزادگانی بودند که از پایتخت‌های اروپایی ربوده شده و به ریاض بازگردانده شدند تا هزینه انتقادتشان را مستقیما بپردازند.

علاوه بر این هنوز برخی منابع عربی معتقدند که خاشقجی زنده است. یک منبع مطلع کشور عربی حاشیه خلیج فارس در گفت‌وگو با روزنامه لبنانی «الاخبار» اعلام کرد، مقامات عربستان به آنکارا اطلاع دادند، جمال خاشقجی نویسنده سعودی در ریاض است. این منبع عربی گفت:« انتقال جمال خاشقجی، روزنامه‌نگار سعودی به ریاض تایید شده است و مقامات سعودی حدود ساعت 10 صبح روز جمعه(13 مهرماه) با مقامات ترکیه ارتباط گرفته و گفتند که او را به خاک عربستان بازگردند.» بر اساس اطلاعات این منبع، انتقال خاشقجی به عربستان طی یک عملیات پیچیده انجام شد آن هم پس از اینکه خالد بن سلمان، سفیر عربستان در واشنگتن یعنی فرزند شاه و برادر ولیعهد سعودی از قبل به او اطمینان دادند که اگر به کشور بازگردد به او آسیبی نمی‌رسد. گفته شده که خاشقجی وارد ساختمان شماره یک کنسولگری شد جایی که نامزدش در خارج از ساختمان منتظرش بود سپس از ساختمان دیگر کنسولگری یعنی ساختمان شماره دو که با هم ارتباط دارند خارج شد. بر اساس اطلاعات منبع مذکور، خاشقجی را سوار یک خودروی سفید رنگ بزرگ کرده و به سمت فرودگاه بردند. منبع مذکور همچنین تصریح کرد این عملیات با همدستی یکی از افسران ترکیه انجام شده است.

نتیجه

به صورت قاطع نمی‌توان هیچ کدام از سناریوهای کشته‌شدن یا ربودن خاشقجی را تایید کرد. اما هر کدام از این سه سناریو محقق شود به نظر می رسد که بیشترین آسیب و پیامد برای بن سلمان خواهد بود. ولیعهد جوان سعودی به همان سرعت که توانسته بود خود را به عنوان معمار عربستان نوین در رسانه ها مطرح کند به همان سرعت نخست در حال افول است. در واقع صعود و سقوط بن سلمان تنها در یک بازه 3 ساله اتفاق افتاده است. بن سلمان در نگاه رسانه ای غربی که در ابتدا وی را اصلاح گر نوین سعودی می نامیدند اکنون به عنوان یک دیکتاتور مدرن مطرح است. در واقع بن سلمان برای فرار از سقوط پیش روی خود در دو حوزه داخلی و منطقه ای می تواند اقداماتی را انجام دهد که وی را یاری کند. در حوزه داخلی اجرای تنها بخشی از اصلاحات وعده داده شده وی به تنهایی می تواند وی را به یک شاهزاده محبوب تبدیل کند. اصلاحاتی مانند آزادی زندانیان سیاسی و ایجاد فضای باز سیاسی به تنهایی در جامعه سنتی عربستان می تواند باعث تقویت پایگاه هر شاهزاده ای شود. در عرصه منطقه ای نیز بن سلمان باید با گذار از ذهن امنیتی و توطئه‌نگرانه خود به سمت تاثیرگذاری مثبت در سیستم امنیتی منطقه حرکت کند. در واقع برنامه ایران مبنی بر امنیت دسته جمعی در منطقه قدرتمند می تواند به عنوان یک نقطه شروع برای بهبود روابط بین کشورهای حوزه خلیج فارس باشد. عربستان اکنون برای فرار از سقوطی که اندیشکده‌های غربی نیز پیش‌بینی کرده اند باید در دو سطح داخلی و منطقه‌ای به اصلاح سیاست‌های خود اقدام کند. البته با توجه به مشی و نوع نگاه سیاسی بن سلمان به ویژه در مورد تبعیت از دونالد ترامپ در مورد مسئله فلسطین و همچنین دشمنی با ایران بسیار بعید خواهد بود که وی روش سیاسی خود را تغییر بدهد. چرا که به قدرت رسیدن بن سلمان تنها در سایه حمایت‌های ترامپ میسر شده و هرگونه کاهش حمایت از جانب ترامپ می‌تواند مخالفان بن سلمان را در جهت تلاش برای برکناری بن سلمان تشویق کند.

مآخذ

1. http://rahbordemoaser.ir

2. https://www.afkarnews.com

3. http://fa.alkawthartv.com/news/165105

4. https://www.newyorker.com/news/news-desk/did-the-saudis-murder-jamal-khashoggi

5. https://www.al-akhbar.com/Arab_Island/259312

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.