1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی
  6. >
  7. امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مطلب: مرور سیاست

16 مهر 1397 ساعت 11:06 شماره مسلسل: 3300685

«منطقه» قدرتمند؛ گفتمان صلح‌‌ساز

«منطقه» قدرتمند؛ گفتمان صلح‌‌ساز

این نوشته به دنبال آن است تا نشان دهد مفاهیم قدرت‌ساز هستند، چنانچه برای آن سازوکاری جامع در نظر بگیریم و صلح و امنیت پایدار هدف غایی آن باشد.

مقدمه

ساخت و تولید مفهوم در عرصه روابط بین‌الملل همواره دغدغه‌ای فراگیر برای دانش‌‌پژوهان و از طرف دیگر، دولتمردان بوده تا بر مبنای آن به راهبردهای آینده دست یابند. افزایش تنش در خاورمیانه و طرح‌واره‌های دایمی نزاع که توسط عوامل بیرونی به پیکر منطقه تزریق‌شده نیاز به تولید گفتمان‌ جدید را بیش‌ازپیش ضروری می‌سازد. واژه ترکیبی "منطقه قدرتمند" که توسط برخی سیاست‌‌ورزان مطرح‌ شده، دارای ویژگی‌هایی است که می‌توان با تبیین مفهومی و به عبارتی، تشریح حدودوثغور به جامعیتی رسید که ضمن دستیابی به منافع ملی، منافع منطقه‌ای نیز در آن قابل‌مشاهده و لمس برای اضلاع دیگر و بازیگران بدون درنظرگرفتن مقیاس‌های عام و خاص باشد. این نوشته به دنبال آن است تا نشان دهد مفاهیم قدرت‌ساز هستند، چنانچه برای آن سازوکاری جامع در نظر بگیریم و صلح و امنیت پایدار هدف غایی آن باشد.

ایده منطقه‌ قدرتمند

منطقه قدرتمند بازتولید رفع دغدغه‌ها و نگرانی‌ها برای ایران، منطقه، اسلام و حتی جهان است. اولویت سیاست خارجی ایران مبتنی بر قانون اساسی، توسعه و تقویت روابط با کشورهای همسایه، دوم، کشورهای اسلامی، سوم، کشورهای عضو جنبش غیرمتعهدها و چهارم، کشورهایی هستند که بتوانند نیازهای ایران را در بخش‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دفاعی برطرف کنند. همان‌طور که به‌وضوح قابل‌مشاهده است، در تمامی این ابعاد منطقه خاورمیانه یا غرب آسیا پیوندی ناگسستنی با منافع کشور دارد و بدیهی است که توجه و اعتباربخشی به آن با ذات و ماهیت کنش ایران در منطقه مرتبط است. با در نظر گرفتن این وجوه ایجاد منطقه قدرتمند حایز اهمیت است:

1- برای منافع ملی: همراستا با قانون اساسی ایران و سند چشم‌انداز 1404م، در کنار توجه به توسعه قدرت منطقه‌ای ایران، حسن همجواری، سیاست همسایگی و توجه به منطقه و جهان اسلام نیز تأکید شده و در حقیقت، قدرت منطقه‌ای و منطقه قدرتمند دو بازو و مکمل یکدیگر هستند.

2- برای منافع منطقه خاورمیانه: توجه به امنیت دسته‌جمعی پایدار و پویا با مشارکت تمامی بازیگران (فارغ از بزرگ‌‌پایه یا کوچک‌‌پایه‌‌بودن آن‌ها) خاورمیانه بر اساس منافع مشترک و متقابل مهم‌ترین رکن ایجابی منطقه قدرتمند است.

3- برای منافع جهان اسلام: به دلیل ماهیت اسلامی منطقه خاورمیانه و جایگاه جهانی ادیان ابراهیمی در این حوزه تمدنی، برای کشورهای اسلامی سراسر جهان وضعیت و تکاپوی امنیت‌‌زا یا امنیت‌‌زدای منطقه حایز اهمیت بوده و هر کنش و واکنش حساسیت‌برانگیز می‌تواند برای جهان اسلام پیامی نامشابه و متناقض داشته باشد. مهم‌ترین موضوع در حوزه تمدنی منطقه قدرتمند خاورمیانه همسوشدن تمامی کشورها اسلامی دنیا برای مقابله فعال با اسراییل و حل مساله فلسطین است. منطقه قدرتمند خاطر جهان اسلام را برای حمایت عملی از فلسطین آسوده می‌سازد.

4- برای منافع و امنیت جهانی: در بالاترین سطح توسعه امنیت جهانی، خاورمیانه‌ای که بتواند با امنیت‌‌سازی بومی‌شده توسط اعضای سرزمینی خود استخراج و انتقال صادرات انرژی جهان را تضمین کند و در صلح و ثبات باشد، یک منطقه قدرتمند و بهترین و بالاترین سطح و وضعیت ممکن است. (استثناء در خصوص نگاه برخی کشورهای خارج از جغرافیای تمدنی نمی‌تواند دال گفتمانی منافع مشترک منطقه قدرتمند خاورمیانه با منافع جهانی را خدشه‌دار نماید.)

منطقه قدرتمند؛ الزامات و فرایندها

برای آنکه چیستی، چرایی و چگونگی تشکیل منطقه قدرتمند را هم در دیدگاه نظری و هم عملی به درستی تبیین کرد، نیاز به الزامات و فرایندسازی هست. بنابراین، وجوه چنین تصویری در یک پس‌زمینه بزرگ لازم است. شاخص‌ها و روندهای پیشنهادی به شرح زیر است:

1- بومی‌‌سازی امنیت خاورمیانه در مقابل غیریت‌‌سازی امنیت خاورمیانه: تبیین این باور در میان اعضا منطقه قدرتمند مبنی بر این‌که به جزء اعضا سرزمینی منطقه هیچ سطح غیریت‌‌ساز فردی، ملی و نهادی دیگری نمی‌تواند به فرایند امنیت‌‌زایی اتصال یابد.

2- گفتمان‌شناسی، نظم‌‌سازی و الگوسازی: مجموعه کشورهای منطقه قدرتمند باید به‌طور مشترک در فرایند سه‌گانه گفتمان‌‌سازی، نظم‌‌سازی و الگوسازی آن قرار گیرند.

3- اقناع‌‌سازی جامعه دانشگاهی منطقه قدرتمند: برای استفاده مناسب از دیپلماسی عمومی یاریگر یا به عبارتی، دیپلماسی اجماع نخبگی و دانشگاهی لازم است تا پژوهشگران منطقه در یک برساخته علمی نسبت به اصول و فروع ایجاد منطقه قدرتمند به وحدت گفتمانی رسیده که به‌صورت مستقیم بر روندیابی آن توسط دولتمردان منطقه تأثیرگذار خواهد بود.

4- استفاده از توان ایدئولوژیک و توان تمدنی: منطقه قدرتمند برای طرح‌واره خود باید از تمامی توان اعم از ایدئولوژیک و تمدنی استفاده نماید. برتری‌‌دادن یکی بر دیگری باعث اختلال در عملکرد مشترک اعضاء خواهد شد.

5- تقویت همگرایی سرریز: هر چند امنیت و دستیابی به آن بزرگ‌ترین دغدغه گفتمان منطقه قدرتمند است، ولی برای رسیدن به آن باید امنیت را در چند بعد نرم و سخت دیده و از محورهای نرم مانند امنیت فرهنگی -اجتماعی و اقتصادی به ابعاد امنیت سیاسی و نظامی در چارچوب "پیمان امنیتی منطقه قدرتمند " دست‌ یافت. در حقیقت، سرریز همگرایی از نرم به سخت می‌تواند منطقه قدرتمند را پویا و پرتوان سازد.

منطقه قدرتمند؛ ویژگی‌ها

برای آن‌‌که کشورهای عضو به منطقه قدرتمند خاورمیانه دست یابند، این ویژگی‌ها در یک کلان‌‌روایت باید قابل حصول باشد:

1- ترتیبات منطقه‌ای در چارچوب همکاری(مانند؛ نهادینه‌‌شدن ترتیبات امنیت دسته‌جمعی و مشترک)،

2- بالابردن سطح هنجارسازی و هنجارپذیری در جامعه منطقه‌ای،

3- احترام به اصول و قواعدی همچون حاکمیت ملی و مرزها در سطح منطقه،

4- حفظ وضعیت موجود تا حد امکان و عدم ایجاد تهدید توسط دولت‌ها علیه یکدیگر و

5- درگیرنشدن در منازعات مذهبی، ایدئولوژیک، قومی و غیره.

حضور ایران در منطقه قدرتمند؛ چرایی

با شرایط فعلی منطقه سؤال ویژه این است که چرا باید ایران در منطقه قدرتمند حضور فعال داشته باشد؟ ایران به همراه عربستان، ترکیه، مصر و سایر بازیگران خرد و کلان در شرایطی قرار دارد که مسیر منطقه قدرتمند و تقویت آن می‌تواند بالاترین بازدهی حوزه‌های امنیتی مورد تائید و خواست تمامی کشورها را داشته باشد. بنابراین، ایران با دلایل متعددی در تشکیل منطقه قدرتمند نقش فعالی ایفا خواهد کرد:

1- قرابت جغرافیایی ایران با این کشورها،

2- حجم بالای تعاملات ایران با کشورهای منطقه،

2- تعدد تجانس‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی،

4- میزان بالای حساسیت‌‌پذیری ایران از کشورهای منطقه،

5- بیشترین حجم تهدید ایران از سوی خاورمیانه،

6- تنظیم ابزارهای بازی در اختیار ایران مختص کشورهای خاورمیانه،

7- حجم بالای خواسته‌های ایجابی از ایران برای نقش‌آفرینی منطقه‌ای و

8- هویتی که ایران پس از انقلاب برای خودش تعریف نموده، حکم می‌کند ایران بیشتر در منطقه خاورمیانه حضور داشته باشد.

منطقه قدرتمند و فواید برای ایران

یکی از بزرگ‌ترین فواید گفتمان «منطقه» قدرتمند برای ایران و سایر اعضا آن است که می‌تواند از حضور نامشروع قدرت‌های خارجی در منطقه جلوگیری نماید. برای رسیدن به چنین هدفی تحکیم سیاست همسایگی ضروری است و باید به دنبال بهبود و توسعه روابط با همسایگان بود. با گسترش روابط همکاری‌‌جویانه از فشارهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای کاسته خواهد شد. بنابراین، از اصول در گفتمان منطقه قدرتمند سیاست تنش‌زدایی خواهد بود. پروژه خطرناک ایران‌‌هراسی نیز که در سال‌‌های گذشته تشدید شده، با گفتمان منطقه قدرتمند به پایین‌ترین سطح تأثیرگذاری خود می‌رسد. همچنین، بهبود تصویر و هویت ایران به‌عنوان کشوری هنجارمند و به دنبال همکاری در تمامی سطوح با همسایگان ثمره مطلوب این گفتمان است. منطقه قدرتمند از شکل‌گیری ائتلاف‌های منطقه‌ای خواهد کاست و در نهایت، به عادی‌سازی روابط بدل خواهد گشت.

نتیجه‌‌گیری

دینامیسم "منطقه قدرتمند " و جغرافیای آن در نهایت برای ایران خاورمیانه است. هر چند سیاست همسایگی دارای جبر جغرافیایی بوده و نمی‌توان مرزهای شمالی و یا شرقی را نادیده گرفت، اما باید پارادایم "دغدغه خاورمیانه " را برای ایران همواره در طول دهه‌ها و سال‌‌ها امری قطعی فرض نماییم. بر این اساس، منطقه قدرتمند قابل‌فهم خواهد بود و در سطوح بعدی و انضمامی سیاست همسایگی و حسن همجواری بر آن تأثیر می‌گذارد. برای رسیدن عملی به چنین دیدگاهی ابتدا لازم است تا ابعاد آن را برای محققان داخلی و بین‌المللی تبیین نماییم و در گام‌های بعدی به دنبال شاخص‌‌سازی و روندسازی باشیم. غایت این گفتمان یک «پیمان امنیتی جامع» خواهد بود که بدیل یا مابه‌ازای آن در خاورمیانه بی‌‌‌‌تاریخ و بی‌سابقه است. از طرف دیگر، قدرت منطقه‌ای و منطقه قدرتمند مغایر با هم نیستند. قدرت منطقه‌ای در بطن منطقه قدرتمند امکان‌پذیر است و ارتباط دوسویه بین این دو وجود دارد. به باور نویسنده این سطور مهم‌ترین وجه گفتمان منطقه قدرتمند غایت‌‌سازی صلح جهانی و توجه به امنیت چندپایه با محوریت تمامی بازیگران و با تأکید بر اثربخشی آن‌ها در فرایند صلح، آرامش و آسایش شهروندان و کشورهای منطقه و در نگاهی عمیق‌تر جامعه جهانی است.

منابع

1-زرگر، افشین (1396)، قدرت منطقه‌‌ای یا منطقه قدرتمند؛ امکانات و محدودیت‌ها، تهران: مرکز پژوهش‌‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه.

2-موسوی، رسول (1396)، ایران در فکر ایجاد منطقه قدرتمند، تهران: وبگاه دیپلماسی ایرانی.

3-ملکی، عباس (1396)، درباره قدرتمند شدن منطقه، تهران: ماهنامه مثلث.

4-محمدی، منوچهر (1397)، قدرت منطقه‌ای یا منطقه قدرتمند؟ تهران: خبرگزاری فارس.

5- http://www.icana.ir/Fa/News/352988.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.