1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. روابط خارجی و دیپلماسی عمومی
  6. >
  7. آسیا

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

4 مهر 1397 ساعت 14:55 شماره مسلسل: 3300675

دستاوردهای مهم کاهش تنش ازبکستان و تاجیکستان

دستاوردهای مهم کاهش تنش ازبکستان و تاجیکستان

سفر امامعلی رحمان رئیس‌جمهور تاجیکستان بعد از 20 سال برای نخستین بار در قالب یک سفر رسمی به ازبکستان در روزهای 18-17 ماه اوت و استقبال گرم شوکت میرضیایف همتای ازبک وی و همچنین قرارداد منعقد شده بین آن‌ها پیرامون همکاری استراتژیک فصل نوینی در روابط دو کشور رقم زد. نوشتار زیر به دستاورهای مهم کاهش تنش ازبکستان و تاجیکستان برای دو کشور پرداخته است.

گذار از پیشینه تلخ

سیاست‌های فرهنگی و سیاسی شوروی با جدا کردن بخش مهمی از بدنهٔ جغرافیایی فرهنگی تاجیک‌ها (به‌ویژه سمرقند و بخارا) باعث بروز بسترهایی برای اختلافات ازبکستان و تاجیکستان در این زمینه بوده است. در این راستا هرچند طی بعد از سرنگونی شوروی و استقلال دو کشور عملاً روابط تاشکند و دوشنبه بر سر مسائل سیاسی و امنیتی همواهر تیره بود و رسانه‌های رسمی دو کشور سرگرم سیاه نمایی یکدیگر بودند، اما با قدرت گیری شوکت میرضیایف در ازبکستان اکنون به نظر می‌رسد ترس تاشکند از اقلیت بزرگ تاجیک در درون مرزها و شهرهای مهم سمرقند و بخارا کاسته شده است. در همین میان دیدار رحمان از مناطق تاجیک‌نشین ازبکستان گامی در راستای کاهش اختلافات در این زمینه است. در واقع شاهد اگر رفت‌وآمدهای میان استان‌های دو کشور و مبادلات فرهنگی بیشتر شود این امر می‌تواند بستری برای همگرایی بیشتر دولت‌ها باشد.

کاهش تنش آبی و تأمین منافع دوسویه

ازبکستان در دوره کریم‌اف تهدیدها و خط‌ونشان‌هایی برای تاجیکستان می‌کشید و سد راغون یکی از مهم‌ترین زمینه‌ای چالشی دو کشور در زمینه آب بود. در واقع درحالی‌که عرضه آب از تاجیکستان به ازبکستان برای تاشکند بسیار مهم است، خطر کمبود آب در آسیای مرکزی موجب شده بود مقامات تاشکند نگران کمبود آب در تابستان باشند. اما اینک با حل‌وفصل مسئله نیروگاه برق‌آبی فرهاد در مرز دو کشور و کاهش اختلافات دو کشور پیرامون نیروگاه برق‌آبی «راغون» دو طرف توافق نموده‌اند که ساخت مشترک ساخت دو نیروگاه برق‌آبی در خاک تاجیکستان بر روی رودخانه زرافشان با ظرفیت تولید 320 مگاوات برق را آغاز کنند. درواقع اکنون ظرفیت تولید برق و ذخیره‌سازی آب برای ازبکستان هم بسیار مهم و سودمند است. این رویکرد نشان از تغییر نگاه تاشکند است و در کنار دادن تضمین‌هایی از سوی دوشنبه به ازبکستان می‌تواند به حل بسیاری از چالش دو کشور پیرامون «راغون» و مشکل آب منتهی گردد.

بهره‌گیری از کمک تاجیکستان در رهبری منطقه‌ای تاشکند

از سال 2016 و حضور میرضیایف رئیس‌جمهور ازبکستان، سیاست خارجی این کشور شاهد تغییر قابل‌توجهی در سیاست داخلی و خارجی شد. وی تلاش کرد سیاست خارجی و روابط با همسایگان را و به‌ویژه با تاجیکستان را بهتر کند. درواقع هرچند مشکلات روابط دو کشور هنوز به‌طور کامل حل‌نشده است، اما ترس دو کشور از رهبران یکدیگر کم شده و از قالب نگاه‌هایی منفی به همکاری در عین رقابت متمایل شده است. در این میان در حالی که ازبکستان در عرضه منطقه‌ای و بین‌المللی حضور پررنگ‌تری از خود نشان داده و تغییراتی در سیاست داخلی و اصلاحات اقتصادی را پیگیری می‌کند؛ کاهش تنش و عادی‌سازی روابط با دوشنبه می‌تواند در مسیر نقش فعال‌تر ازبکستان در منطقه در مقابل نقش رهبری قزاقستان به‌عنوان یک قدرت بازیگر منطقه‌ای تلقی گردد.

همکاری‌های منطقه‌ای دو کشور

افغانستان در چند دهه گذشته از میدان‌های سنتی چالش تاجیکستان و ازبکستان (با محوریت ربانی-احمدشاه مسعود و ژنرال دوستم) بوده است. اما اکنون با توجه به افزایش رایزنی دو کشور در مورد افغانستان، تقویت راه‌های مبارزه با سازمان‌های تروریستی و قاچاق مواد مخدر و فروش غیرقانونی سلاح این امر می‌تواند نگاه‌های دو پایتخت در بحران افغانستان را به یکدیگر نزدیک کند و به همگرایی دو کشور در افغانستان کمک و اختلاف‌نظرها را کمتر کند. دراین‌بین از یک‌سو افزایش شمار مخالفان مسلح چون داعش ازجمله در مناطق شمالی هم‌جوار مرز با آسیای مرکزی تهدیدی برای کشورهای منطقه و پیمان امنیت جمعی و ازبکستان است و همکاری تاجیکستان و ازبکستان می‌تواند نگاه‌های دو کشور به بحران افغانستان را به یکدیگر نزدیک کند و دو پایتخت در همراهی با مسکو در جستجو و قالبی برای برقراری ارتباط با طالبان هم‌جوار با مرز به‌منظور تأمین امنیت مرز در مقابل داعش باشند. در بعد دیگری دوشنبه می‌تواند از کوشش‌های اخیر ازبکستان برای میانجی‌گری میان طالبان و دولت افغانستان و برگزاری اجلاس‌هایی مربوط به افغانستان در ازبکستان پشتیبانی کند.

افزایش روابط اقتصادی

هرچند ازبکستان در معاملات تجاری تاجیکستان، رتبه پنجم را دارد و روابط تجاری از سال 2014 در محدوده 100 میلیون دلار متوقف‌شده بود؛ اما دو کشور توانسته‌اند در سال گذشته حجم تجارت مشترک خود را 20 درصد افزایش و به 240 میلیون دلار رسانند و تجارت در نیمه اول سال 2018 هم دو برابر شده است. درواقع در نتیجه سفر رحمان به ازبکستان؛ طرفین 27 سند پیرامون همکاری در حوزه صنعت، استانداردسازی، صدور گواهینامه، عبور از مرزها، حمل‌ونقل، انرژی و استفاده از آب امضا شد و روسای جمهور در مورد از سرگیری ارتباطات هوایی مستقیم بین پایتخت‌های دو کشور و کاهش سه برابری قیمت بلیت‌ها هم به توافق رسیدند. آن‌ها توافق کرده‌اند که تا سال 2020 از تجارت مشترک 500 میلیونی بهره‌مند شوند. در این میان جدا از «لغو ویزا» برای سفرهای یک‌ماهه، افزایش صادرات برق تاجیکستان به ازبکستان در نیمه دوم 2018، بازگشایی ۹ گذرگاه مرزی بین این کشور و ازبکستان و ... می‌تواند گسترش هر چه بیشتر تجارت مرزی و کشوری میان دو کشور را فراهم کند.

گسترش همکاری‌های امنیتی بر محور منافع مشترک

تجربیات تاریخی ازبکستان و تاجیکستان در جنگ داخلی، مداخله نظامی تاشکند در جنگ، فضای سرد روابط و... پس از روی کار آمدن میرضیایف کاهش یافته است. هرچند اکنون نیز مقامات تاجیک و ازبک تهدیدهایی را از سوی دیگری احساس می‌کنند؛ اما تأکید سنگین بر امنیت ملی در تعاملات بین دولتی نشان می‌دهد که در این مرحله از روابط امنیت عامل مهمی در شکل گیری روابط نوین است.

چنانچه تلاش‌های برای برگزاری جلسات امنیتی سطح بالا، امضای توافقنامه همکاری استراتژیک و جلسات رسمی اوت 2018، وزارتخانه‌های اضطراری، وزارت دفاع و سرویس‌های مخفی دولتی هر دو کشور، همکاری بین آژانس‌ها و وزارتخانه‌های دفاعی تاجیکستان و ازبکستان در مورد مبارزه با تروریسم، جرائم بین‌المللی و اولین تمرینات مرزی دو طرف نشان از برداشتن گام‌هایی مهم در حل تنش و افزایش همکاری بر ضد تهدیدات مشترک است. در این میان جدا از اینکه سرهنگ تاجیک محمود خدایبردیف مخالف دولت دوشنبه ازبکستان را ترک کرده است می‌توان امیدوار بود که با افزایش رایزنی در مورد درباره بهبود فعالیت گذرگاه‌های مرزی و نگهبانی از خط مرزی دو کشور و حل بخش مهمی از مسئله مرزها در آینده‌ای نزدیک مشکلات امنیتی کاملاً و یا به گونه حداکثری حل شود و باعث تشدید تنش‌ها و تأثیرگذاری بر رویکرد نوین دو دولت نشود.

کاهش فشار بر اقلیت‌های تاجیک و ازبک دو کشور

با توجه به حضور اقلیت تاجیک در ازبکستان و ازبک در تاجیکستان توسعه روابط در دو سال گذشته موجب کاهش فشار بر اقلیت‌های تاجیک و ازبک دو کشور شده است. در این میان رویکردهایی چون گشایش نخستین خط اتوبوس‌رانی بین‌المللی در مسیر «تاشکند- خجند- تاشکند» مجوز سوار و پیاده کردن مسافر قطارهای مسافربری شرکت راه‌آهن تاجیکستان در شهرهای ترمذ، سمرقند و قرشی ازبکستان و از سرگیری ارتباطات هوایی مستقیم بین پایتخت‌های دو کشور، کاهش سه برابری قیمت بلیت‌ها، پیشنهاد افتتاح پروازهای جدید بین دوشنبه و شهرهای بخارا و سمرقند و... می‌تواند به کاهش فشار بر اقلیت‌های تاجیک و ازبک دو کشور کمک کند و روابط فرهنگی را افزایش دهد.

چشم‌انداز

آنچه مشخص است توجه دو بازیگر به رشد و توسعه و پشتیبانی از سرمایه گذاری‌های بین‌المللی در کشور خود در کنار متغیرهای امنیتی داخلی و منطقه‌ای موجب شده است دو کشور به عادی‌سازی گسترده روابط دست زنند. اکنون نیز هرچند روسای جمهور دو کشور می‌گویند دیگر اختلاف حل‌نشده‌ای وجود ندارد، اما چالش‌ها و مشکلاتی چون مسئله مرزها هنوز هم میان تاشکند و دوشنبه وجود دارد. در واقع اگر چه پیشرفت‌های بزرگی صورت گرفته است ولی نباید امیدوار بود در آینده‌ای نزدیک، جنگ سرد پیشین بین دو بازیگر آسیای مرکزی به مشارکت راهبردی منتهی گردد، اما کاهش تنش ازبکستان و تاجیکستان مسلماً دستاورهای مهم داشته و خواهد داشت.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.