1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی
  6. >
  7. امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مطلب: مرور سیاست

6 مرداد 1397 ساعت 10:59 شماره مسلسل: 3300636

تأثیرات خروج آمریکا از برجام بر معاهدات منع اشاعه و کنترل تسلیحات هسته‌ای

تأثیرات خروج آمریکا از برجام بر معاهدات منع اشاعه و کنترل تسلیحات هسته‌ای

در مقاله حاضر، به تبیین پیامدهای خروج آمریکا از برجام در معاهدات منع اشاعه و کنترل تسلیحات هسته‌ای می‌پردازیم.

مقدمه

روزِ توافق برجام به عنوان روزی تاریخی برای حوزه‌ی روابط و حقوق بین‌الملل و معاهدات منع اشاعه و کنترل تسلیحات شناخته شده است. این توافق، تحولی نوین و شگرف محسوب می‌گردد که شش قدرت جهانی و جمهوری اسلامی ایران طی مجموعه مذاکراتی دو و چندجانبه بر سر چگونگی حل‌وفصل اختلافات خود بر سر برنامه اتمی ایران ،به آن دست یافتند؛ امری که پیامدهای آن بسیار فراتر از چارچوب متن آن بود. اکنون ایالات‌متحده آمریکا از این توافقنامه خارج‌شده است، توافقی که به‌عنوان جامع‌ترین توافق عدم اشاعه و کنترل تسلیحات در طول تاریخ مطرح گردیده بود و در جهت اهداف معاهدات کنترل تسلیحات و عدم اشاعه عمل می‌کرد. لذا در این مطلب، به تبیین پیامدهای خروج آمریکا از برجام بر معاهدات منع اشاعه و کنترل تسلیحات هسته‌ای می‌پردازیم.

برجام و حل پرونده هسته‌ای امنیتی شده جمهوری اسلامی ایران

برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، توافقی بین‌المللی بر سر برنامه هسته‌ای ایران است که در تاریخ 14 ژوئیه 2015 میان ایران و کشورهای گروه 1+5 (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، انگلیس و آلمان) در شهر وین صورت گرفت. مذاکرات طولانی‌مدت میان ایران و 6 قدرت جهانی برای دستیابی طرفین به "برجام"، هم‌زمان با "توافق موقت ژنو" در نوامبر 2013 آغاز شد. پس از توافق ژنو، دو طرف مذاکرات را به مدت 20 ماه ادامه دادند تا سرانجام در آوریل 2015 به "تفاهم لوزان" به‌عنوان چارچوبی برای توافق وین دست یافتند. بر اساس متن توافق برجام، ایران ذخایر غنی‌سازی متوسط خود را پاکسازی، ذخیره‌سازی اورانیوم با غنای کم را تا 98 درصد قطع و همچنین تعداد سانتریفیوژهای خود را تا حدود دوسوم به مدت حداقل 15 سال کاهش دهد.

همچنین بر اساس برجام، ایران غنی‌سازی بیش از 3,67 درصد را متوقف کرده و هیچ تأسیسات غنی‌سازی جدید و یا رآکتور آب‌سنگین نخواهد ساخت. علاوه بر محدودیت‌هایی در بخش‌های فنی و هسته‌ای تأسیسات هسته‌ای آن کشور، به‌منظور بررسی، نظارت و تائید اعمال این محدودیت‌ها از سوی ایران، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به‌تمامی تأسیسات هسته‌ای آن دسترسی منظم خواهد داشت. بر اساس برجام و در‌ازای اجرای تمامی این تعهدات، ایران از ذیل تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، اتحادیه اروپا و آمریکا خارج خواهد شد. متن برجام یا همان توافق وین، توسط فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ج.ا.ایران با حضور رسانه‌ها به زبان‌های انگلیسی و فارسی قرائت‌شده و اعلام گردید که طرفین به توافق جامع دست یافته‌اند. پس از دستیابی طرفین به برجام، شورای امنیت سازمان ملل با صدور قطعنامه مشهور 2231، رسماً از این توافق حمایت نمود. و بدین ترتیب برجام ،موضوع فعالیت‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران که در دهه اخیر به بحرانی هسته‌ای تبدیل گردیده بود را به حاشیه راند و زمینه غیرامنیتی سازی پرونده هسته‌ای ایران و خروج این کشور از فصل هفتم منشور ملل متحد را فراهم نمود.

تأثیر برجام بر معاهدات خلع سلاح ، عدم اشاعه و کنترل تسلیحات

توافق جامع و نهایی هسته‌ای وین با عنوان شناخته‌شده و رسمی «برنامه جامع اقدام مشترک» یا «برجام» اقدامی برای حل‌وفصل پرونده هسته‌ای ایران با چارچوب و ابعادی مشخص بود، اما کمتر کسی است که به پیامدها و مقتضیات فراهسته ای آن باور نداشته باشد. یکی از این پیامدها حوزه معاهدات خلع سلاح ، عدم اشاعه و کنترل تسلیحات است.خلع سلاح در معنای دقیق‌ آن به فرایندی اطلاق‌ می‌شود‌ که درنهایت به امحای کامل تمام یا یک دسته خاص تسلیحات می‌انجامد و کنترل تسلیحات در مـعنای مـضیق و سنتی آن نـاظر بر تحدید کمی یا کیفی‌ برخی از انواع تسلیحات هست.این دو واژگانی قدیمی در ادبیات حقوق و روابط بین‌الملل هـستند که درکل، به مذاکره پیرامون تسلیحات نظامی به منظور کاهش آن‌ها تـا حـد‌ صـفر‌ یا حداقل تا سطوح بسیار پایین یا انهدام و همچنین تحدید یا کاهش روش‌های اقدام دولت‌ها به جـنگ اطـلاق می‌شوند

یکی از ویژگی‌های‌ اساسی‌ خلع سلاح و کنترل تسلیحات ، ماهیت بین‌المللی و گستردگی موضوعی آن است که سبب مـی‌شود کلیه تسلیحات‌ خواه‌ از نوع کشتارجمعی یا متعارف را در قالب مذاکره بین‌المللی و همانا انعقاد یـک معاهده بین‌المللی است،در برگیرد. نظام خلع سلاح و کنترل تسلیحات به مفهوم و معنای عام آن، ضمن‌ آنکه‌ مفاهیم مـورد اشـاره منشور(یعنی خلع‌ سلاح‌ و تنظیم‌ تسلیحات‌)را‌ دربر می‌گیرد، چهار هدف اساسی را دنـبال مـی‌کند:

1.کاهش احتمال وقوع درگیری و جنگ بین دولت‌ها 2.کاهش درد، رنج و صدمه بر جمعیت و نیروی انسانی دولت‌ها‌ در‌ صورت‌ وقوع جنگ،3. کاهش مخارج تسلیحاتی و در نتیجه‌ تـقلیل‌ هـزینه‌های‌ جـنگ‌ 4.نهایتاً مشارکت در مدیریت منازعات مسلحانه از طریق ارائه چهارچوبی برای مذاکره مـیان طـرف‌های متخاصم و کاهش تنش‌ها.

تاکنون سازمان ملل موفقیت‌هایی در زمینه تدوین‌ معاهدات‌ مربوط‌ به عدم اشاعه و کنترل تسلیحات داشته اسـت.از جـمله اقدامات آن تصویب موافقت‌نامه جهانی درزمینهٔ کنترل‌ تسلیحات‌(معاهده‌ عدم‌ تکثیر سلاح‌های هسته‌ای)تحت عنوان ان پی تی در سال 1968 است که در سال 1995 نیز به‌طور نامحدود تمدید‌ شد‌.

با نظر به اینکه گسترش معاهدات کنترل تسلیحاتی باعث محدودیت‌هایی برای تسلیحات متعارف و غیرمتعارف شده است، این عملکرد باعث افزایش امنیت در سطوح ملی و بین‌المللی شده است. در این راستا از توافقنامه برجام می‌توان به‌عنوان جامع‌ترین توافق عدم اشاعه و کنترل تسلیحات در طول تاریخ نام برد که در جهت اهداف معاهدات کنترل تسلیحات و عدم اشاعه عمل می‌کند. این توافق یک استاندارد جدید برای حل بحران هسته‌ای جهانی است. مدل دیپلماسی برآمده از آن نیز می‌تواند در حل‌وفصل موضوعات مرتبط با سلاح‌های کشتارجمعی و جلوگیری از دستیابی کشورها به تسلیحات کشتارجمعی به کار آید. بعلاوه اینکه به‌عنوان الگویی در ایجاد مدل امنیتی بین‏المللی در رژیم عدم اشاعه سلاح‌های کشتارجمعی و کنترل تسلیحات هسته‌ای باشد و بتواند به حل مناقشات و بحران‌های بین‌المللی و منطقه‌ای سرعت قابل‌توجهی دهد.

تأثیر خروج آمریکا از برجام بر روند خلع سلاح و کنترل تسلیحات هسته‌ای

در تبیین تأثیر خروج آمریکا از توافقنامه برجام بر روند خلع سلاح و کنترل تسلیحات هسته‌ای لازم است که به ظرفیت‌های درآمدها از برجام بر این حوزه (خلع سلاح و کنترل تسلیحات) اشاره داشت که اکنون این ظرفیت‌ها با خروج ایالات‌متحده از برجام، کمرنگ گردیده و یا دیگر وجود ندارد.

یکی از ظرفیت‌های برآمده از توافقنامه برجام این است که کشورهای دارای سلاح‌های هسته‌ای در سایه آن توافق می‌توانستند با قبول اجرای اقدامات جدی خلع سلاحی، امنیتی منطقه‌ای و بین‌المللی را التیام بخشند و رژیم عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای را با اقدامات جدی خلع سلاحی خود تقویت کنند. مورد دیگر اینکه با تکیه‌بر توافقنامه برجام؛ می‌توانستند پارادایم امنیتی غلط و خطرناک تحت عنوان بازدارندگی برآمده از سلاح هسته‌ای را به یک ترتیبات بهتر، امن‌تر و عادلانه‌تر تغییر دهند.

علاوه بر این‌ها، توافقنامه برجام می‌توانست الگویی برای کنترل همه کلاهک‌های هسته‌ای جهان باشد و بهره‌مندی از الگوی دیپلماسی هسته‌ای برآمده از آن، می‌توانست آغازگر شروع مذاکراتی برای تدوین یک معاهده امحای تسلیحات هسته‌ای در منطقه و فرا منطقه باشد که با سازوکارهای قوی نظارت و سنجش میزان پایبندی کشورها پشتیبانی گردد. در مرحله مقدماتی، می‌توانست با خارج کردن زرادخانه‌های هسته‌ای از حالت هشدار و آماده‌باش (جدا کردن کلاهک‌ها از ناقل‌های حمل آنها به‌منظور کاهش ریسک استفاده) شروع کرده و در مراحل بعد آن را با خلع سلاح همه کشورهایی که تسلیحات کشتارجمعی دارند، ادامه دهد

لذا این پروژه جهانی می‌توانست با یک حمایت قوی، جهان‌شمول و صادقانه برای ایجاد یک منطقه عاری از سلاح‌های کشتارجمعی در جهان و به‌ویژه در غرب آسیا، به یک هدف قابل‌دسترس تبدیل شود، به شرطی که قدرت‌های مرتبط به‌ویژه ایالات‌متحده آمریکا به این قناعت می‌رسیدند که این موضوع نه‌فقط یک آرمان پسندیده، بلکه یک ضرورت استراتژیک جهانی است و ازاین‌جهت به برجام پایبند می‌ماندند.

نتیجه‌گیری

معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای یا ان پی تی (۱۹۶۸) ازجمله معاهدات لازم‌الاجرای بین‌المللی است که جمهوری اسلامی ایران در همان سال تصویب معاهده در ۱۹۶۸ به عضویت آن درآمدهاست. با توجه به اینکه این معاهده، حق خروج اعضا را به رسمیت شناخته است و ماده دهم آن تصریح می‌کند: «هر دولتی باید حق داشته باشد در اجرای حاکمیت ملی خود درصورتی‌که احساس کند موارد فوق‌العاده‌ای در رابطه با موضوعات این پیمان، منافع حیاتی کشورش را به مخاطره انداخته است، از پیمان خارج شود. در این صورت باید سه ماه پیش از خروج، به تمام هم‌پیمانان و شورای امنیت سازمان ملل متحد اطلاع دهد. در چنین اطلاعیه‌ای باید موارد فوق‌العاده‌ای که ازنظر آن کشور منافع حیاتی‌اش را به مخاطره انداخته نیز ذکر شود». لذا جمهوری اسلامی ایران که با راهبردهایی تسلیحاتی هم چون عضویت در معاهدات کنترل تسلیحات نظیر ان پی تی درصدد بوده است تا اعتماد کشورهای منطقه و جهان را به‌نوعی به خود جلب کند که نهایتاً با انعقاد معاهده برجام و پذیرش و انجام تعهداتی، خود را به‌عنوان کشوری تنش‌زدا در جهان که خواهان حل مسئله هسته‌ای خود است، معرفی نمود.

با خروج آمریکا از برجام، اجرای این توافقنامه با آینده‌ی ابهام‌آمیزی مواجه شده است، خروج ایالات‌متحده از این توافقنامه که در تضاد کامل با تفسیر سایر متعهدین آن قرار دارد، موجب گردیده که اصلی‌ترین طرف مجری توافقنامه، یعنی جمهوری اسلامی ایران، با اشاره به اینکه منافع حیاتی‌اش به مخاطره افتاده است، حق خروج خود از برجام و بالطبع، خروج از معاهدات عدم اشاعه هسته‌ای نظیر (ان پی تی) را برای خود محفوظ بدارد. ازآنجاکه نپیوستن‌ بـه‌ مـعاهدات خـلع سلاح یا طفره رفتن از اجرای آنها به‌ویژه در خصوص معاهدات خلع‌ سـلاح و عـدم گسترش سلاح‌های کشتارجمعی، یکی از مظاهر تهدید علیه صلح و امنیت‌ بین‌المللی محسوب می‌گردد، لذا می‌توان اینگونه اشاره داشت این توافقنامه دستاوردی بسیار مهم برای معاهدات خلع سلاح، عدم اشاعه و کنترل تسلیحات هسته‌ای بود و با خروج آمریکا از آن، فرصت گران‌بهای برآمده از آن نیز از اختیار سیاست‌گذاران خارج گردید. درمجموع خروج آمریکا از برجام، به معنای شکست رژیم کنترل و عدم اشاعه هسته‌ای تلقی می‌گردد که علاوه بر تهدید مجدد علیه صلح و امنیت‌ بین‌المللی، موجب کاهش قدرت تصمیم‌گیری و نقش شورای امنیت، کاهش اعتبار آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و البته شکست نظام حقوقی- سیاسی و نزاکتی حاکم بر معاهدات و توافقات بین‌المللی به‌ویژه در حوزه معاهدات منع اشاعه و کنترل تسلیحات هسته‌ای در نظام بین‌الملل گردید.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.