1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مطلب: مرور سیاست

2 تیر 1397 ساعت 04:10 شماره مسلسل: ۳۳۰۰۶۱۲

بررسی اصلاحات ولیعهد عربستان در حوزه زنان

بررسی اصلاحات ولیعهد عربستان در حوزه زنان

آیا اصلاحات ولیعهد عربستان قابلیت عملیاتی‌شان را دارد یا خیر و آیا جامعه کنونی عربستان ظرفیت پذیرش مشارکت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی زنان را بر اساس اقدامات اصلاحی بن سلمان داراست؟

مقدمه

محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در سال 2016م طرح اصلاح و مدرنیتهکردن عربستان را بر اساس سند چشم‌انداز 2030م ارائه داد. در ژوئن سال 2017م، پدرش او را به‌عنوان ولیعهد عربستان بر‌گزید. یکی از بخش‌های مهم اصلاحات محمد بن سلمان در حوزه زنان بوده که تبلیغات زیادی نیز به‌‌ راه انداخته است. اکنون، این سؤال مطرح است که آیا اصلاحات ولیعهد عربستان قابلیت عملیاتی‌شان را دارد یا خیر و آیا جامعه کنونی عربستان ظرفیت پذیرش مشارکت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی زنان را بر اساس اقدامات اصلاحی بن سلمان داراست؟ به همین منظور به بررسی وضعیت کلی زنان در عربستان می‌پردازیم و اعمال سیاست‌های اصلاحی محمد بن سلمان را در حوزه زنان موردبررسی قرار می‌دهیم.

عدم برخورداری زنان سعودی از حداقل حقوق شهروندی، از چالش‌های همیشگی عربستان سعودی بوده است که در اغلب گزارش‌ها و آمارهای سازمان‌های بین‌المللی حامی حقوق بشر به آن اشاره‌شده است. به‌عنوان‌مثال، در گزارش سالیانه 2017 و 2018م سازمان عفو بین‌الملل، پس از اعلام اصلاحات ولیعهد عربستان، آمده است که در عربستان، شکنجه و بدرفتاری با بازداشت‌شد‌گان همچنان معمول است، علیرغم اصلاحات محدود، زنان با تبعیض سیستماتیک در قانون و اجرای آن روبرو هستند و از آنان در برابر خشونت جنسی و سایر موارد حمایت کافی نمی‌شود. در آوریل 2017م، محمد بن سلمان حکم سلطنتی مبنی بر لغو وجود سرپرست مرد برای تمامی نهادهای دولتی صادر کرد و از آنان خواست که اجازه سرپرستی مردان برای خدماتی که زنان به آن نیاز دارند، لغو شود، مگر آنکه مشروط به نقض قانون باشد. این حکم همچنین به دولت اجازه می‌داد تا قوانین موجود را بازنگری کند و فهرستی از رویه‌ها که برای اجازه سرپرست مرد لازم است، تهیه کند. این حکم تا آخر سال 2017م به مورداجرا درنیامد. لازم به ذکر است که این حکم بدون توضیح در مورد چگونگی اجرای این قانون، در تاریخ مزبور بیان‌شده است. بااین‌وجود، هنوز زمان زیادی از صدور فرمان و ابلاغ فرمان حکومتی ممنوعیت اجازه سرپرست مرد و قیمومیت مردان نگذشته بود که تعدادی از فعالان حقوق بشر که کمپینی علیه ممنوعیت رانندگی زنان بر پا کرده بودند، دستگیر و تهدید شدند. برخی از فعالان زن حقوق بشر پس از دستگیری و بازپرسی روانه زندان شدند و برخی با قرار وثیقه آزاد شدند (1).

به‌طورکلی، چالشهای زنان سعودی شامل موانع اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و فردی هستند. این موانع اغلب نشاتگرفته از قوانین و اصول مذهبی و قوانین قبیله‌ای بوده که اکنون به صورت هنجارهای متعارف حاکم است. به همین دلیل عربستان سعودی دارای جامعه بسته و بهشدت مردسالار است. نقش زنان در جامعه سعودی به‌طور سنتی به‌عنوان همسر و مادر هست و تشریک‌مساعی زنان در نیروی کار با شک و تردید موردبحث قرارگرفته است. هنجارهای اجتماعی جامعه، گسترش مشارکت زنان در بازار کار را محدود می‌کند و سیستم آموزشی بخش دولتی برای دختران مهارت‌های لازم جهت ورود زنان به بازار کار را به خوبی ارائه نمی‌دهد. فقدان بستر فرهنگی مناسب برای درک توانمندی زنان در جامعه سعودی از معضلاتی است که حضور زنان را در عرصه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی با دشواری مواجه می‌کند (2). بر این اساس، برخی موانع حضور زنان در عرصههای مختلف عبارتنداز؛

الف: موانع اجتماعی و اقتصادی

از ابتدای دهه 1990م تاکنون، نرخ مشارکت زنان به‌عنوان نیروی کار عربستان حدود 3 برابر شده است؛ به‌طوری‌که از 5.4% تا 14.4% تغییر کرده است. به گفته وزارت کار سعودی، تعداد زنان استخدامشده در عربستان سعودی در سال 2009م حدود 000/48 نفر بود، درحالی‌که در سال 2012 این تعداد 4 برابر شده و به 000/200 نفر رسیده است. نرخ اشتغال ملی عربستان سعودی امروزه برای مردان سعودی 85 درصد و برای زنان سعودی 15 درصد است. این در حالی است که تعداد زنان بیکار در همین سال 60 درصد و تعداد مردان بیکار در این کشور تنها 12 درصد بوده است. در سال 2014م نیروی کار فعال در عربستان سعودی 11.1 میلیون نفر بود. بااین‌وجود، نرخ بیکاری زنان 32.8% نسبت به 5.9% نرخ بیکاری مردان بود که چیزی در حدود 5 برابر است. گذشته از اولویت دولت برای استخدام مردان نسبت به زنان، جداسازی شغلی در بازار کار عربستان سعودی بسیار مشهود است؛ زیرا زنان به‌طور سنتی در عرصه‌های عمومی محدود به حوزه‌های زنمحور هستند. زنان سعودی در تمام سطوح تحصیلی همسان مردان به تحصیلات خود ادامه می‌دهند. بیش از 93٪ از زنان شاغل دارای مدرک تحصیلی دانشگاهی هستند، حال‌آنکه حدود 75 درصد از مردان شاغل مدرک تحصیلی دانشگاهی دارند. در حقیقت، 78.3٪ از زنان بیکار فارغ‌التحصیلان دانشگا‌ه‌ها هستند، درحالی‌که 76٪ مردان بیکار دارای مدرک متوسطه و یا حتی پایین‌تر از آن هستند (3). در اصل، بیکاری زنان بیشتر به دلیل فشارهای اجتماعی و عدم حمایت خانواده بهخصوص از سوی سرپرستان مرد است که مانع ورود زنان به بازار کار می‌شوند. از دیگر معضلات و موانع ورود زنان سعودی به بازار کار، عدم وجود سیاست‌های کارآمد برای تسهیل مشاغل زنمحور، ساعت‌های کار انعطاف‌پذیر و عدم وجود اتحادیه‌های کارگری برای احقاق حقوق کارگران زن و مرد در عربستان است (4).

ب: موانع فرهنگی و فردی

سیستم آموزشی در عربستان به 3 صورت وزارت آموزش‌وپرورش، وزارت آموزش عالی و سازمان فنی و حرفه‌ای بود که در سال 2015م وزارت آموزش عالی و وزارت آموزش پرورش در هم ادغام شدند. بر اساس سیاست‌های جداسازی جنسی، دانش‌آموزان پسر و دختر جدا از هم به تحصیل اشتغال دارند و بر اساس گزارش یونیسف نرخ سواد در مردان (24-15) سال، 99% و در زنان (25-15) سال، 97% است و به‌طورکلی، نیمی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی دختر هستند. این حجم عظیم از فارغ‌التحصیلان دختر در عربستان به خوبی نمایانگر پتانسیل بالای آن برای بهره‌برداری و استفاده از این ظرفیت انسانی برای پیشرفت کشور بوده که بر اساس هنجارهای اجتماعی و سیستم مردسالار عربستان خانه‌نشین می‌باشند (5).

موانع فرهنگی شامل تبعیضات جنسی، هنجارهای قبیله‌ای طولانی‌مدت، عقاید و عرف رایج در جامعه است که زنان سعودی را از پیشرفت‌های پیش رو بازمیدارند. تبعیضات ناشی از شرایط فرهنگی– اجتماعی سنتی ریشه اصلی تمامی تبعیضات مردان این جامعه نسبت به زنان است. ازآنجاکه بسیاری از مردان سعودی رویکردی قیم‌وار نسبت به زنان دارند و خود را سرپرست آنان می‌دانند، فعالیت اجتماعی در چنین شرایط کاری برای زنان در کنار مردانی که همواره خود را برتر از آنان می‌دانند، بسیار دشوار است. این در حالی است که زنان باید برای انجام هر کاری از سرپرستان خود اجازه داشته باشند. دولت عربستان اعلامیه سازمان ملل در خصوص عدم «تبعیض علیه زنان» را تصویب کرده است، اما همچنان میزان دستمزد، سن، تحصیلات و فرصت‌های شغلی پاره‌وقت عوامل مهم مانع مشارکت زنان در فعالیت‌های اجتماعی هستند. در سند 2030م که پایه‌ریزی مدرنیته عربستان بر اساس آن شکل‌گرفته، آمده زنان از دیگر دارایی‌های بزرگ عربستان هستند و بیش از 50% از فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها را تشکیل می‌دهند و دولت عربستان مایل است تا استعدادهای زنان را ارتقا بخشد، روی ظرفیت‌های تولیدی آنان سرمایه‌گذاری کند و آینده‌شان را تضمین دارد تا زنان نیز همچون مردان به توسعه اقتصادی کمک کنند. اهداف عربستان بر اساس سند 2030م، کاهش نرخ بیکاری از 11.6% به 7%، افزایش تولید ناخالص ملی از 20% به 30% و افزایش مشارکت زنان در محیط‌های کاری از 22% به 30% در 12 سال آینده (تا 2030م) است (6). انجام این اهداف به‌خصوص در حوزه زنان، پیش از انجام هر کاری در جامعه بسته عربستان، نیاز به فرهنگ‌سازی دارد که پروسه‌ای زمان‌بر است. دوسوم سعودی‌ها برای دولت کار می‌کنند و درعین‌حال، 70% کشور میانگین سنی 30 سال به پایین دارند که باید با شرایط جدید اصلاحات خود را سازگار کنند و ولیعهد عربستان از آنان می‌خواهد تا مسئولیت زندگی خود را متقبل شوند. این جوانان باید یاد بگیرند و تلاش کنند تا آینده خودشان را بسازند. درک این موضوع برای جوانانی که پدرانشان سالها با پول نفت و بدون تحمل سختی روزگار گذرانده‌اند، چندان آسان به نظر نمی‌رسد. علاوه بر این، بانی این اصلاحات، ولیعهد عربستان، خود، در ثروتی عظیم بهسر می‌برد؛ به‌طوری‌که دارایی شخصی وی میلیاردها دلار می‌رسد (7).

مشارکت سیاسی زنان سعودی

زنان در عربستان تا سال 2015م حق رأی نداشتند. در این سال برای انتخابات شهرداری‌ها زنان سعودی پای صندوق‌های رأی رفتند. هم‌اکنون، مشارکت زنان عربستان سعودی در امور سیاسی از طریق تصویب یکسری اقدامات قانونی بهبودیافته است که مهم‌ترین آن‌ها افزایش مشارکت زنان در انتخابات شوراست. تعداد کرسی‌های زنان در مجلس متداول‏ترین شاخص در سطح کشوری‏ است و بیانگر توانمندسازی سیاسی زنان به‌عنوان تنها شاخص سیاسی‏ ارزیابی پیشرفت اهداف توسعه در خصوص برابری جنسیتی‏ و توانمندسازی آنان هست. دستگیری فعالان سیاسی زن عربستانی که تعداد آنان انگشت‌شمار است، خود بیانگر عدم وجود فضای یکسان جنسیتی برای مشارکت در امور سیاسی جامعه توسط زنان است. این مهم به باورهای قبیله‌ای و سنتی جامعه سعودی بازمی‌گردد که زنان را شهروند درجه دو و فاقد حق تصمیم‌گیری برای سرنوشت خود می‌داند. عدم پذیرش کار زنان در تمامی عرصه‌ها و بهخصوص در حوزه سیاسی ارتباط مستقیمی با هنجارهای رایج در فرهنگ جامعه سعودی دارد. بااین‌وجود، می‌توان تغییرات جزیی در مشارکت سیاسی زنان مشاهده کرد (8).

تقابل وهابیت و اصلاحات ولیعهد عربستان

یکی از چالش‌های پیشروی اصلاحات محمد بن سلمان، رویکرد وهابیت نسبت به این اصلاحات است. این جنبش مذهبی از سال 1744م تاکنون موردپذیرش خاندان آل سعود بوده است. این فرقه که از نظر فقهی پیرو مذهب حنبلی هست، هرگونه بدعتی را در اسلام شرک می‌داند و با آن بهشدت برخورد می‌کند. ازاین‌رو، احتمال تنش بین طرفداران متعصب این فرقه با اصلاحات ولیعهد عربستان بعید به نظر نمی‌رسد. به همین منظور ولیعهد عربستان تمهیداتی را برای مواجهه با برخورد محافظه‌کاران مذهبی در نظر گرفته است. از جمله این راهکارها، تدابیر تنبیهی برای هر مفتی و یا روحانی که قصد مخدوشکردن طرح اصلاحات را داشته باشد. بااینحال، ولیعهد عربستان بیان کرده است که درصد کمی از روحانیون این کشور متعصب هستند و از این اصلاحات ناخرسندند، درحالی‌که بیش از نیمی از آنان از این اصلاحات استقبال می‌کنند. در اواخر پادشاهی شاه‌‌عبدالله، جانشین وی، محمد بن سلمان، برخی از مفتی‌های تراز اول کشور که مخالفت خود را نسبت به اصلاحات ولیعهد به وضوح نشان دادند، از کار بر کنار کرد (9). به همین دلیل، به نظر بعید نمی‌رسد که آینده اصلاحات ولیعهد عربستان در نوسازی این کشور بهخصوص در حیطه زنان، با توجه رویکرد افراطی وهابیت در این کشور، به بی‌ثباتی داخلی عربستان منجر شود.

جمعبندی

اقدامات محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، برای مدرنیزاسیون عربستان و کاهش وابستگی اقتصادی این کشور به نفت و انرژی و طرح اصلاحات وی به‌ویژه در حوزه زنان، تردیدهای زیادی را در خصوص امکان اجرای این اصلاحات ایجاد کرده است. زنان و دختران علی‌رغم اصلاحات وعدهداده حکومت همچنان با تبعیض در قانون و عمل مواجه هستند. با وجود تبلیغات زیاد عربستان در آزادسازی زنان از قید برخی از هنجارهای متداول جامعه نظیر لغو اجازه سرپرست مرد برای انجام امور اجتماعی و اقتصادی زنان، هنوز هم زنان مجبور هستند با اجازه یک سرپرست مرد، پدر، شوهر، برادر یا پسر خود در تحصیلات عالی ثبت‌نام کنند، استخدام شوند، به سفر بروند و یا ازدواج کنند و آنان همواره در برابر انواع خشونت‌های جنسی حمایت نشده‌اند.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.