1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست داخلی
  4. >
  5. حكمرانی و مردمسالاری دینی

نوع مطلب: مقاله سیاستی

8 خرداد 1397 ساعت 11:50 شماره مسلسل: 4400596

آسیب‌شناسی شهری در کلانشهر تهران؛ ریشه‌ها و راهکارهای مدیریتی

آسیب‌شناسی شهری در کلانشهر تهران؛ ریشه‌ها و راهکارهای مدیریتی

در این پژوهش سعی بر آن بوده تا مهم‌ترین آسیب‌ها با توجه به وضعیت کنونی کلان‌شهر تهران ارزیابی گردد. در مرحله دوم، ریشه این آسیب‌ها از دیدگاه برنامه‌ریزی استراتژیک مورد اشاره قرار گرفته و سپس راهکارهای مورد نظر تشریح شده است.

مقدمه

کلانشهر تهران به دلیل مسائل و مشکلات متعدد اجتماعی، اقتصادی، زیرساختی و زیستمحیطی و از جمله سازمان فضایی به مرحلهای از بحران رسیده است که بهنظر میرسد آنچه بیش از هرچیز این بحرانها را تشدید مینماید نظام مدیریت حاکم بر این شهر و عدم کنترل و هدایت آن بخصوص بیتوجهی به رهیافت مدیریت یکپارچه است (امانپور و سجادیان، 1395: 87) که هر بخشی از اجزای این سیستم شهری بصورت بیمارگونه به حیات خود ادامه میدهند. آسیبهای مربوط به کلانشهر تهران همزمان با رشد جمعیت و توسعه کالبدی آن، چنان فراگیر گشته است که در اغلب اسناد فرادستی بهوضوح به نمایش درآمده است (اطلس کلانشهر تهران، 1384؛ طرح ساختاری-راهبردی شهر تهران، 1386؛ طرح جایکا، 1379، طرح تفصیلی مناطق 22 گانه شهرداری تهران، 1384) در این میان تلاشهای مدیریت شهری با تکیه بر راهکارهای ارائه شده در اسناد فرادستی گویای آن است که کلیت نظام شهری در تهران علیرغم تلاشهای صورت گرفته با چالش اساسی روبهرو است و علاوه بر وضع موجود، چشمانداز نگرانکنندهای را نیز در بخشهای مختلف ترسیم میکند (عزیزپور، 1390؛ عطایی آشتیانی، 1391؛ ملاحسنی، 1391؛ نداییطوسی و دیگران، 1394؛ زمانی، 1393، رضویان و دیگران، 1393؛ پیشگاهی فرد و دیگران، 1392). در این وضعیت میتوان ابعاد مختلفی از آسیبها را شناسایی نمود که مستخرج از اسناد فرادستی و نتایج تحقیقات مختلف است ضمن آنکه این آسیبها نیز به عنوان معلول دارای عللی هستند که برخی از آنها به دلیل نبود قوانین مدون یا ضعف قانونی و برخی نیز به دلیل اجرایی نکردن قوانین همواره بار افزایشی خود را گسترانیده است. در این راستا راهکارهای اصلاح این آسیبها با تکیه بر اصلاح قوانین در ساختار مدیریت شهری در کنار اجرایی کردن آن از اولویت پاسخگویی به این آسیبها شناخته میشود.

آسیب‌های کلان‌شهر تهران همزمان با رشد جمعیت و توسعه کالبدی آن، چنان فراگیر شده که در اغلب اسناد فرادستی به‌وضوح به نمایش درآمده است.

روش پژوهش

ماهیت پژوهش توصیفی-تحلیلی و از لحاظ هدف کاربردی-عملی است. اطلاعاتی که تحت عنوان آسیب از آن یاد شده است با تکیه بر منابع مختلف تحقیقاتی و اسناد فرادستی استخراج گشته است و سپس ریشهها و راهکارهای اصلاح ساختار مدیریت شهری در برابر این آسیبها با بهرهگیری از منطق علمی برنامهریزی شهری و راهکارهای عملی ارائه شده است. در بررسیهای مربوط به این موضوع، ابتدا انواع آسیبها به تفکیک در نمودار شماره 1 و جدول شماره 1 با استفاده از منابع مطالعاتی گوناگون مشخص شده است. در این پژوهش سعی بر آن بوده تا مهمترین آنها با توجه به وضعیت کنونی کلان‌شهر تهران ارزیابی گردد. در مرحله دوم، ریشه این آسیبها از دیدگاه برنامهریزی استراتژیک مورد اشاره قرار گرفته و سپس راهکارهای مورد نظر تشریح شده است.

بحث اصلی

آسیبهایی که در جداول پیشرو مورد بررسی قرار گرفته است لزوما دارای اولویت و اهمیت یکسانی نیستند و در این پژوهش نیز هدف اصلی از ارائه آنها صرفا لیستکردن این آسبها با تکیه بر ابعاد مختلف آنان بوده است و نه وزنبندی و اولویتبندی کردن آنان. این آسیبها برگرفته از بحرانهایی است که در سالهای گذشته به کرات در اسناد فرادستی، گفتار مدیران شهری و مشاهدات میدانی تبلور عینی یافته است ضمن آنکه جهت تفهیم این مسئله به ارائه منبع برای برخی از آسیبها که قابل ملموس نیست پرداخته شده است. همچنین راهکارها و ریشه آسیبها نیز با استفاده از دیدگاه پژوهشگر استخراج شده است زیرا در هیچ پژوهشی تاکنون کلیتی جامع از آسیبهای کلانشهر تهران ذکر نشده است که در نهایت به راهکار بپردازد از همین رو سعی شده با استفاده از رویکرد برنامهریزی راهبردی و با تکیه بر روشهای قانونی و اجرایی کردن این قوانین به ارائه برنامههای بلندمدت و کوتاهمدت جهت خنثیسازی این راهبردها پرداخته شود.

نتیجهگیری

با مطالعه جداول فوق به چند نتیجه کلی میتوان دست یافت. ابتدا باید اشاره کرد که حل مشکلات عدیده کلان‌شهر تهران در گروه تلاش تمامی سازمانها و نهادهای دولتی در کنار حضور جامعه مدنی و نهادهای مردممحور و غیررسمی است به عنوان مثال؛ حتی نهادهایی که کمتر درگیر امور شهری هستند باید در راستای حل مشکلات کلان‌شهر تهران گامهای محکمی بردارند. مشکلات اقتصادی جامعه یکی از آسیبهای بزرگ شهری است که علاوه بر مدیریت شهری باید در ابعاد کلانتر و در وزارتخانههای مربوطه، این آسیب مورد بررسی و راهکارهای اجرایی آن در شهر مشخص گردد. با نگریستن در جدول شماره 5، چند کلیدواژه در اغلب جملات به صورت مستقیم و غیرمستقیم مورد اشاره قرار گرفتهاند. مفاهیمِ "قوانین شهری" ، "تداخل وظایف" ، "درآمد ناپایدار شهرداریها"، "مشارکت نهادهای مردمی" و "برنامهریزی آمرانه و از بالا به پایین" شاید بیش از سایر کلمات مورد کنکاش قرار گرفتهاند. تفکر در این کلمات میتواند بسیاری از مشکلات کلان‌شهر تهران در عرصه مدیریت شهری را آشکار کند از جمله؛ نداشتن منبع درآمد پایدار برای شهرداری‌ها و ورود شهرداری به تراکمفروشی برای جبران کسری بودجه، برنامهریزی خشک و بیروح که به‌صورت متمرکز از بالا به پایین و آمرانه عرضه میشود که نتیجهای جز در حاشیه قرار دادن قشر عظیمی از شهروندان نخواهد داشت، عدم مشارکت کنشگران توسعه در فرایند برنامهریزی توسعه شهری و در نهایت قوانین غیرشفاف و تخطی از قوانین شهری برای به حداکثر رساندن نفع شخصی و تقویت باندها و لابیهای سرمایهگذاری در سطح شهر. تخطی از قوانین نشاندهنده فعالیت سایههای قدرت در برنامهریزی شهری ایران است که شهر را به گفته دیوید هاروی برای سرمایهگذاری انتخاب نمودهاند نه برای زندگی کردن.

پانوشت‌ها

1 - طرح جایکا، 1379
2 - اطلس کلانشهر تهران، 1384 و دادههای مرکز آمار، 1390
3 - ساسانپور (1385)
4 - طرح تفصیلی مناطق 22گانه شهر تهران (1384) و دادههای مرکز آمار (1390)
5 - همانند تونل توحید، بزرگراه طبقاتی صدر وبزرگراه نیایش
6 - صرافی و دیگران (1388)
7 - به عنوان نمونه طرح تفصیلی که هیچکدام از فصول آن در زمینه مسائل فرهنگی-اجتماعی نگاشته نشده است.
8 - سجادی و دیگران (1394)
9 - به عنوان نمونه، طرح تفصیلی مناطق شهر تهران که در سال 1384 تهیه شد اجرای آن با تاخیری چند ساله مواجه بود به‌گونه‌ای که در اغلب مناطق در سال 1391 اجرای آن شروع شد.

منابع

  • اطلس کلانشهر تهران (1384)، گرداوری توسط برنارد هورکاد، محسن حبیبی، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری
  • امانپور، سعید و سجادیان، مهیار (1395)، مداقهای آسیبشناسانه بر سازمان فضایی و مدیریت کلانشهر تهران منطبق بر رهیافتها و رهنمودهای منبعث از آرمان مدیریت یکپارچه در کشور، فصلنامه جغرافیا و برنامهریزی شهری، سال هشتم، شماره 30
  • پیرزاده، حسین (1392)، اصلاح نظام مدیریت توسعه شهری در ایران بر اساس رویکرد راهبردی، انتشارات وزارت مسکن و شهرسازی
  • پیشگاهی‌فرد، زهرا و دیگران (1393)، آسیب شناسی توزیع فضایی قدرت سیاسی در کلانشهر تهران با تاکید بر حکمروایی شهری، فصلنامه جغرافیا، سال یازدهم، شماره 38
  • رضویان، محمدتقی و دیگران (1393)، سنجش و تحلیل میزان ادغام کلانشهرهای تهران و استانبول در فرایند جهانیشدن، فصلنامه مطالعات راهبردی جهانی شدن، دوره پنجم، شماره 16
  • زمانی، فریبا، (1393)، آسیبشناسی وضعیت خانوادگی دختران فراری در شهر تهران (با رویکردی به نظریه تعارض فرهنگی و خرده فرهنگ، جامعه پژوهی فرهنگی، سال پنجم، شماره 1
  • ساسان‌پور، فرزانه (1385)، بررسی پایداری کلانشهر تهران با روش جای پای بومشناختی، رساله دکتری جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه تبریز
  • سجادی، ژیلا و دیگران (1394)، جهانی‌شدن، فضا و تغییرات در فرهنگ مصرف با تأکید بر تغییر کاربری ها (موردپژوهی: محله سعادت‌آباد، منطقه 2 شهرداری تهران)، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، سال چهارم، شماره 16
  • سیاف‌زاده، علیرضا و منصور بدری‌تر (1387)، ضرورت اصلاح نظام مدیریت توسعه شهری در کلان‌شهر تهران، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، سال پنجم، شماره 18
  • صرافی، مظفر و دیگران (1388)، جهانی شدن، شهرهای جهانی و کلانشهر تهران، فصلنامه اقتصاد شهری، شماره 4
  • طرح تفصیلی مناطق 22گانه شهر تهران (1384)، شهرداری تهران
  • طرح جایکا، (1384)، آژانس همکاریهای بینالمللی ژاپن
  • طرح ساختاری-راهبردی شهر تهران (1386)، مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران
  • عزیزپور, فرهاد (۱۳۹۰)، آسیب شناسی توسعه درونی شهر تهران با تاکید بر نقش بنیانهای روستایی، اولین همایش ملی تحلیل فضایی مخاطرات محیطی کلان شهر تهران، تهران، دانشکده علوم جغرافیایی
  • عطایی آشتیانی، زهره (1391)، آسیب شناسی نیاز و ارضا در کلان شهر تهران، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی, سال سوم, شماره 9
  • ملاحسنی، نعیمه (1392)، آسیب شناسی هویت جوانان شهر تهران بر مبنای الگوهای فراغتی مدرن، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد، استاد راهنما: ناصر فکوهی، دانشگاه تهران
  • ندایی طوسی، سحر و دیگران (1394)، آسیب شناسی کالبدی منطق فضایی کلان شهر تهران از منظر اصول پدافند غیرعامل، فصلنامه هویت شهر، شماره 21
استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.