1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. توسعه پایدار

نوع مطلب: مرور سیاست

9 اردیبهشت 1397 ساعت 16:21 شماره مسلسل: 1100567

نقش دانایی شهروندی در مدیریت محیط‌زیستی

نقش دانایی شهروندی در مدیریت محیط‌زیستی

از شاخه‌های جذاب علم شهروندی، علوم زیست‌محیطی است که منجر به حفاظت از طبیعت و در نهایت، حفظ کره زمین، حیات انسان‌ها و موجودات می‌شود.

دانایی جمعی یا دانایی شهروندی به پژوهشی علمی گفته می‌شود که محققین آن را افراد عادی جامعه تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر، دانایی جمعی به معنی مشارکت عموم در پژوهشی علمی می باشد. این مشارکت در سطوح مختلفی انجام می‌شود. از کوشش‌های ذهنی برای حل مسالهای بزرگ تا استفاده از ابزارها و تجهیزات مشارکتکنندگان در طرح، همگی نوعی مشارکت به حساب می‌آیند. به عنوان مثال، در عکس زیر فردی نشان داده شده که با استفاده از دوربین خود درحال تصویربرداری از بزهای کوهی است که این تصاویر برای مشارکت در برنامهای مبتنی بر دانایی جمعی در یک پارک ملی جمعآوری میشوند. شهروندان دانشور دانش را در جایی تولید می‌کنند که سازمان‌های رسمی نتوانسته‌اند.

از شاخه‌های جذاب علم شهروندی، علوم زیستمحیطی است که منجر به حفاظت از طبیعت و در نهایت، حفظ کره زمین، حیات انسانها و موجودات میشود. برای نمونه، انجمن ملی اودوبون در امریکا از 1903م تا به حال با شعار «از میراث بزرگ طبیعت حفاظت کنیم»، تحقیقاتی در زمینه زندگی پرندگان مهاجر و غیرمهاجر و جلوگیری از انقراض نسل آنها در سراسر جهان انجام میدهد و با همکاری افراد و گروههای داوطلب یافتههای جدید را در اختیار دانشمندان قرار می دهد (1)

شاید بتوان دهه جاری را اوج شکوفایی دانشوری شهروندی دانست. با دسترسی مردم سراسر جهان به انواع نرم‌افزارها و ابزارهای دیجیتالی، مشارکت افراد در پروژه‌های بزرگ به مراتب آسان‌تر شده است. دانشمندان می‌توانند از مشارکت شهروندان در پروژه‌های بزرگ بهره زیادی ببرند، زیرا به این ترتیب نیروی انسانی زیادی برای پیشبرد پروژه‌ها در اختیار آنها قرار می‌گیرد. بهره‌گیری از شهروندان در پروژه‌های بوم‌شناختی سبب می‌شود بتوان در دوره زمانی طولانی‌مدت و حوزه بسیار گسترده جغرافیایی اطلاعات ارزشمندی بهدست آورد.

شهروندان دانشور دانش را در جایی تولید می‌کنند که سازمان‌های رسمی نتوانسته‌اند.

پروژه‌های دانایی شهروندی را می‌توان به مدارس نیز آورد. به این ترتیب، دانش‌آموزان نه‌تنها بسیاری از مباحث علمی را به صورت عملی می‌آموزند، بلکه فرصت کار در کنار دانشمندان را هم می‌یابند (2). در سالهای اخیر دانایی شهروندی در رشتههای مختلف مورد اقبال واقع شده است؛ بهنحویکه در حال حاضر ما شاهد انتشار مقالات مختلف به وسیله دانشگاهیان، دولتها، سازمانهای غیردولتی و انجمنها در مجلات معتبر علمی هستیم. در اغلب موارد، دانایی شهروندی مربوط به مشارکت فعال شهروندان در فرایندهای علمی است. در تعاریف دیگری، از دانایی شهروندی به ارتباط بین شهروندان و نهادهای علمی اشاره شده است. بنابراین، دانایی شهروندی طیف وسیعی از پروژهها را شامل میشود که با استفاده از شیوه و رویکردهای مختلف و پیچیده شهروندان را در فرایندهای علمی مشارکت میدهد.

دانایی شهروندی به طور خاص در رشتههای عمومی مانند بومشناسی، زیستشناسی و پایش محیط زیستی بهکار گرفته شده است؛ بهطرزیکه از آن به عنوان «شبکه های حسگر شهروندی» یاد شده است. از دانایی شهروندی در پایش کیفیت آب بهرهگیری شده است. برای مثال، داوطلبان زیادی در آمریکا در ارزیابی سلامت حوضه آبریز پیرامون «اقدام برای آب پاک 1972م» تحت برنامههای مختلف به فرایند علمی این عمل کمک کردند. دانایی شهروندی میتواند تا حد زیادی دادههای زیاد و مختلفی را با کمترین هزینه از طریق کمپینهای علمی جمعآوری سازد. این شکل دانایی میتواند در پروژههای مختلف فضایی و مکانی بهکار گرفته شود و قدرت آماری دادههای جمعآوریشده را افزایش دهد و مشاهده پدیدههایی سخت را آسان گرداند. از دیگر مزایای دانایی شهروندی، میشود به ماهیت چندوجهی آن اشاره کرد؛ بهنحویکه به واسطه آن میتوان اقدام به آموزش، بهبود سواد محیط زیستی و مشارکت عموم درفرایندها اشاره کرد. آموزش پیشرانی اساسی برای این نوع دانایی است که شامل تبادل دانش درخصوص پیشفرضها، چارچوبها و سازوکارهای شکلدهنده فرایندی علمی میباشد. اینگونه، دانایی شهروندی امکان آموزش دوطرفه (از محققین به مردم و از مردم به محققین) را فراهم میسازد، درحالیکه در فرایند آموزش سنتی دانش از دانشمندان به فعالان جامعه میرسد.

میتوان به مسایل محیط زیستی در اواسط سده 20م به بعد اشاره کرد که در آنها فرصتهایی برای شهروندان فراهم شد تا درخصوص سیاستها و تصمیمگیریهای محیط زیستی امکان مشارکت داشته باشند. دانایی شهروندی در حوزه محیط زیست را میتوان با اهداف مختلف به کار گرفت. از جمله این اهداف، افزایش آگاهیهای محیط زیستی، ارتقای سطح نگرش جامعه نسبت به مسایل محیط زیست، ارتباطدادن دوباره مردم به طبیعت و غیره میباشند. چنین دستاوردهایی در خصوص پایش کیفیت آب در آمریکا بهدست آمد؛ بهشکلیکه طی آن فرایند امکان مشارکت شهروندان در سیاستگذاری ها و حتی تدوین آنها فراهم گشت. دانایی شهروندی امکان فرصتی مغتنم برای عموم و سازمان حفاظت محیط زیست ایران دارد تا بتواند میان علوم محیط زیستی و حفاظت از محیط زیست ارتباط برقرار کند؛ آنگونهکه سازمان میتواند با استفاده از ظرفیت مردمی مسایل محیط زیستی را حلوفصل سازد. چنین فرایندی منجر به تشخیص مسایل مهم محیط زیستی، جمعآوری و تجزیه و تحلیل داده، کشفیات جدید، توسعه فناوری و ایجاد نرمافزارهای جدید خواهد شد. این در حالی است که در دنیا تجربیات ارزشمندی از دانایی شهروندی وجود دارد. در اداره حفاظت از محیط زیست آمریکا چنین حرکتی آغاز شده است. در گروههای دانایی شهروندی همکار با این سازمان تحت عنوان عدالت محیط زیستی از اقشار مختلف جامعه حضور دارند. در این ارتباط دوسویه هم اداره حفاظت از محیط زیست اطلاعات مورد نیاز خود را کسب میکند و هم بهواسطه شبکه شکلگرفته میتواند منجر به توسعه دانش و سواد محیط زیستی شهروندان شود. در این سازمان پروژههای مختلفی برای دانایی شهروندی تعریف شده که در ادامه به برخی از آنها اشاره میشود.

«مشارکت جوامع با استفاده از دانایی شهروندی برای ارزیابی و حل مشکلات مربوط به سلامت کودکان در اثر حملونقل و آلودگی هوا» از آن دست پروژه هاست. هدف از این پروژه، ارتباط میان جوامع و بخشهای مختلف در شهر پورتلند (در ایالت‌ اورگان آمریکا) است. هدف، مشارکت نهادهای آموزشی، اعضای جامعه و دولتهای محلی در توسعه حملونقل سالم و یافتن سناریوهای جایگزین برای اتوبوسهای مدرسه است. در این پروژه بر منبع آلودگیها تمرکز شده است و اقدامات لازم برای کاهش و یا حذف این منابع آلودگی در عملی جمعی انجام میگردد. ماموریت این پروژه، استفاده از دانایی شهروندی برای حمایت از جامعه و دستیابی به راهحلهای محیط زیستی محلی است.

در پروژه دیگری تحت عنوان جعبه ابزار دانایی شهروندی در ایرونبوند با همکاری دفتر توسعه و تحقیق اداره حفاظت از محیط زیست آمریکا و شبکه همکاریهای اجتماعی ایرونبوند به منظور طراحی، توسعه و اجرای آزمایشی یک جعبه ابزار دانایی شهروندی همکاریپایه شکل گرفته است. جعبه ابزار دانایی شهروندی شبکه همکاریهای اجتماعی ایرونبوند و دیگر شبکههای مانند آن را قادر خواهد ساخت اطلاعات خاص خود را در خصوص کیفیت هوای محلی بهدست آورند. اجزای این جعبه ابزار شامل حسگرهای هوا برای پایش دی اکسید نیتروژن و PM2.5، راهنمای تنظیم و بهکارگیری دستگاهها، کنترل کیفیت و نرمافزاری برای پردازش، بصریسازی و تفسیر دادههاست. بعد از اتمام پروژه آزمایشی، این جعبه ابزار مورد حمایت اداره حفاظت از محیط زییست قرار گرفته و در برنامههای کنترل کیفیت هوا بهکار گرفته خواهد شد. این برنامه منجر به توانمندسازی دیگر جوامع برای بررسی آلودگی هوا و افزایش آگاهی محلی از منابع آلودگی خواهد شد. در پروژه دیگری تحت عنوان پایش داوطلبانه حفاظت از تالابها، داوطلبان در این برنامه تحت برنامههایی شهروندان را برای ایفای نقش مسئولانه نسبت به تالابها در جوامع خود توانمند میسازند. برنامههای داوطلبانه این فرصت را برای زمینداران، کودکان و دیگر اعضای جامعه فراهم میسازد از طریق آموزشهای فردبهفرد آشنایی بیشتری با کارکردها و ارزشهای تالابی محل زندگی خود بهدست آورند. نتیجه چنین فرایندی، شهروندان آگاه به ارزشهای تالابی است. شهروندان مطلع نقش کلیدی در ترغیب مسئولان آب و خاک (از صنایع بزرگ گرفته تا زنان خانهدار) به منظور اقدام مسئولانه در قبال جامعه خواهند داشت.

برآیند

بهواسطه مسایل محیط زیستی که در حال حاضر گریبانگیر کشور شده، حساسیت لازم در مردم برای اقدام پیرامون آن مسایل بهوجود آمده است و اکنون، بهترین زمان برای بهرهگیری از دانایی شهروندی برای حفاظت از محیط زیست کشور است. در این فرایند، ارتباط دوسویهای بین مسئولان و مردم شکل گرفته و هم مردم آموزشهای لازم را از مسئولان دریافت میکنند و هم مسئولان این فرصت را بهدست آورده که با اتخاذ تصمیمات صحیح وظیفه خود را به شکل بهتری به انجام رسانند.

منابع

1-taklifyar.ir/blog/citizen-science.

2- https://www.yjc.ir.

3- https://www.epa.gov.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.