1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست بهداشت و سلامت
  4. >
  5. بهداشت و پیشگیری
  6. >
  7. غذا و تغذیه

نوع مطلب: مقاله سیاستی

1 اسفند 1396 ساعت 21:26 شماره مسلسل: 5500497

ضایعات غذایی در سطح خانوار

ضایعات غذایی در سطح خانوار

مطابق با گزارش‌های بین‌المللی، تقریباً یک‌سوم غذای تولیدشده در سراسر جهان به هدر می‌رود. تحلیل رفتار مصرف‌کننده با رویکردی اقتصادی می‌تواند گام مؤثری در جهت شناخت ماهیت و مدیریت پایدار ضایعات غذایی در سطح خانوار باشد.

مقدمه

کاهش میزان غذایی که به هدر می‌رود به‌عنوان یکی از عناصر کلیدی در توسعه سیستم غذایی پایدار مطرح است (1). مطابق با گزارش‌های بین‌المللی، تقریباً یک‌سوم غذای تولیدشده در سراسر جهان به هدر می‌رود. این اتلاف معادل مصرف ۲۵۰ کیلومترمکعب آب، به‌کارگیری 1.4 میلیارد هکتار از اراضی قابل‌کشت و اضافه نمودن ۳/۳ میلیارد تن گازهای گلخانه‌ای به اتمسفر زمین است (2). این امر در شرایطی رخ می‌دهد که بشر با کمبود منابع طبیعی مواجه بوده و بیش از ۲/۲ میلیارد نفر در سراسر جهان نزدیک به فقر یا در فقر مطلق به سر می‌برند (3).

اتلاف مواد غذایی منجر به کاهش توده غذایی خوراکی در سراسر زنجیره تأمین مواد غذایی شده که به‌طور خاص منجر به کاهش غذای خوراکی برای مصرف انسان می‌گردد. با توجه به اینکه تا سال ۲۰۵۰ جمعیت جهان بالغ‌بر 9.3 میلیارد نفر خواهد بود، ضروری است ضایعات غذایی با امید به افزایش میزان غذای در دسترس برای مصرف و کاهش قیمت غذا کاهش یابد (4). از طرفی نگرانی در خصوص از دست دادن منابع طبیعی کمیاب همچون زمین، آب و انرژی وجود دارد که ورودی‌ها در سیستم تولید غذا محسوب می‌شوند. بر طبق گزارش‌ها ۱۰درصد از کل بودجه انرژی، ۵۰ درصد از زمین‌های زراعی و ۸۰ درصد مصرف آب شیرین ایالات متحده برای انتقال مواد غذایی از مزرعه تا سفره بکار می‌رود که با دورریز مواد غذایی به هدر می‌رود (4).

با وجود اینکه مصرف‌کنندگان به‌عنوان بزرگ‌ترین عامل شرکت‌کننده در حجم ضایعات غذایی مطرح هستند، ولیکن هنوز درک درستی از محرک‌های منجر به دورریز مواد غذایی در سطح خانوار وجود ندارد (5). به نظر می‌رسد در کنار مطالعات انجام‌شده در خصوص آگاهی و نگرش مصرف‌کنندگان در این خصوص، تحلیل رفتار مصرف‌کننده با رویکردی اقتصادی می‌تواند گام مؤثری در جهت شناخت ماهیت و مدیریت پایدار ضایعات غذایی در سطح خانوار باشد.

در کشورهای توسعه‌یافته 280 تا 300 کیلوگرم و در کشورهای درحال‌توسعه 120 تا 170 کیلوگرم مواد غذایی سالیانه به ازای هر فرد دور ریخته می‌شود.

اتلاف غذایی و ضایعات غذایی

تعریف واحدی برای ضایعات غذایی وجود ندارد. هرچند گوستاوسون ‌این واژه را عدم استفاده از غذا در مراحل انتهایی زنجیره غذا (توزیع و مصرف) تعریف می‌کند (6)، فیلهو ذکر می‌کند این امر می‌تواند در هر نقطه‌ای در طول زنجیره تأمین غذا در نتیجه رفتار نامناسب تولیدکنندگان، خرده‌فروشان و یا مصرف‌کنندگان علاوه بر فقدان فن‌آوری رخ دهد (7). اتلاف غذایی بیشتر در مراحل اولیه زنجیره تأمین مواد غذایی شامل مراحل تولید، پس از برداشت، ذخیره و نیز فرآیند سازی رخ می‌دهد. این واژه به‌طور گسترده به میزان غذای قابل‌خوردن پس از برداشت اشاره دارد که برای مصرف انسان موجود بوده ولی به هر دلیلی استفاده نمی‌شود (4). برداشت نادرست در کنار سایر دلایل از جمله آفات، بیماری‌ها و بلایای طبیعی در این امر مؤثر هستند.

از دیدگاه فائو، اتلاف غذایی به‌عنوان کاهش در کمیت و کیفیت غذا در نظر گرفته می‌شود و در تمام مراحل زنجیره مواد غذایی ـ از ابتدا در مراحل برداشت، فرآیند، توزیع و درنهایت مصرف ـ رخ می‌دهد. ضایعات غذایی به‌عنوان قسمتی از اتلاف غذایی، به استفاده غیر غذایی یا دور ریختن غذایی که برای مصرف انسانی ایمن و مغذی است، اطلاق می‌شود و محرک‌های تولید آن و نیز راه‌حل‌ها برای آن متفاوت از آن چیزی است که برای اتلاف غذایی به کار برده می‌شود. (8).

بنا بر گزارش فائو، سالیانه به ترتیب در کشورهای توسعه‌یافته 280 تا 300 کیلوگرم و در کشورهای درحال‌توسعه 120 تا 170 کیلوگرم مواد غذایی به ازای هر فرد دور ریخته می‌شود (8)، درحالی‌ که این نوع دورریزها طبق برآوردی در ایالات متحده، تا ۶۴درصد قابل‌اجتناب هستند ( 9 و 10). در کشورهای با درآمد پایین، اتلاف مواد غذایی در مراحل اولیه زنجیره غذایی به‌واسطه پشتیبانی فنی ضعیف، سوء مدیریت، عدم وجود ساختار مناسب برای ذخیره‌سازی محصولات و نیز زیرساخت‌های ناکافی برای توزیع محصولات زراعی شایع‌تر است (11). به‌طوری‌که تخمین زده شده است ۴۰درصد اتلاف مواد غذایی در مرحله پس از برداشت و سطوح فرآیند رخ می‌دهند. درحالی‌ که در کشورهای توسعه‌یافته و صنعتی، بیش از ۴۰درصد دورریز مواد غذایی در سطوح خرده‌فروشی و مصرف‌کنندگان نهایی اتفاق می‌افتد که در این میان بیشترین سهم متعلق به مصرف‌کنندگان است (12). در واقع افراد قصد اخلاقی برای اتلاف مواد غذایی ندارند ولی گرایش به اتلاف آن را نشان داده‌اند (13).

اقدامات صورت گرفته برای کاهش ضایعات غذایی

هزینه بالای ضایعات غذایی تلاش‌هایی را در هر دو بخش خصوصی و دولتی جهت کاهش تولید دورریزهای غذایی در زنجیره تأمین مواد غذایی برانگیخته است. وزارت کشاورزی ایالات متحده و سازمان حفاظت محیط‌زیست، برنامه چالش ضایعات غذایی را در سال ۲۰۱۳ راه‌اندازی کردند که در طی آن بهترین شیوه‌ها در خصوص چگونگی کاهش، بازیابی و بازیافت ضایعات غذایی برای سازمان‌ها در سراسر زنجیره تأمین مواد غذایی به اشتراک گذاشته می‌شود (14).

از سوی دیگر، برنامه SAVE FOOD به‌عنوان یک ابتکار عملی جهت گرد هم آوردن تمامی ذی‌نفعان در سطح جهانی برای تلاش در جهت مبارزه با ضایعات غذایی و اتلاف غذایی عمل می‌کند (15). در سطح دولتی نیز به‌عنوان‌ مثال دولت فرانسه قانون جدیدی را وضع کرده است که بر طبق آن سوپرمارکت‌ها موظف‌ هستند غذای فروش نرفته خود را به سازمان‌های خیریه اهدا کنند. در برنامه چالش دورریز مواد غذایی آمریکا و همچنین SAVE FOOD‌ لازم است دانش و آگاهی خانوارها در این خصوص افزایش یابد ولیکن تمرکزی برای درک اینکه چگونه خانوارها (مصرف‌کنندگان) تصمیمات مرتبط با دورریز غذایی را اتخاذ می‌کنند، وجود ندارد. تحقیقات دانشگاهی نیز در این زمینه تاکنون اساساً ماهیتی توصیفی داشته است و بیشتر اندازه‌گیری دانش و نگرش مصرف‌کنندگان در خصوص دورریزهای غذایی و نیز عملکردشان در ارتباط با کاهش یا ترویج ضایعات غذایی مد نظر بوده است (5، 16 و 17). در واقع تلاش‌های قابل‌ملاحظه‌ای برای شناخت اینکه در وهله اول چرا مصرف‌کنندگان ممکن است غذا را دور بریزند، انجام نشده است (18). این در حالی است که احتمالاً با درک بهتر نیروهای اقتصادی مؤثر بر تصمیمات منجر به دورریز غذا، سیاست‌های عمومی به‌طور مؤثرتری اتخاذ خواهند شد.

علل ضایعات غذایی در سطح خانوار

اگرچه ضایعات غذایی به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان یک مشکل امنیت غذایی و زیست‌محیطی مطرح می‌شود، ولیکن همچنان در خصوص عوامل مؤثر بر آن عدم قطعیت وجود دارد. در واقع این پدیده‌ای است که همچنان نادیده گرفته می‌شود و محتوا و سبک تحقیق نتوانسته است دید وسیع‌تری از مشکل ارائه کند. ساختار خانواده و عادات خرید ایجادشده تحت تأثیر شرایط اقتصادی- اجتماعی، اثرات گسترده‌ای بر اتلاف غذایی داشته است.

بر پایه نتایج یک تحفیق، ترکیب خانواده و عادات خرید فاکتورهای اصلی توضیح‌دهنده اتلاف غذایی بودند (19). در این مطالعه مصرف‌کنندگان با تحصیلات دانشگاهی، مدت‌ زمان بیشتری را به کار اختصاص می‌دادند و این ویژگی در خانوارهای جوان‌تر با تعداد بیشتری کودک شایعتر بود. این افراد زمان کافی برای خرید نداشتند و عموماً ترجیح می‌دادند یک بار در هفته و از فروشگاه‌های بزرگ و سوپرمارکت‌ها خرید کنند که امکان خرید کالاهای مختلف برای رفع نیاز افراد خانواده را مقدور می‌ساخت. در مقابل احتمال دورریز مواد غذایی در این مطالعه در میان افراد مسن‌تر با سطح تحصیلات پایین (ابتدائی) و متعلق به خانوارهای تک‌ نفره که امکان خرید از چندین فروشگاه را داشتند، به‌طور معنی‌داری کاهش می‌یافت.

از جمله دیگر عوامل اجتماعی می‌توان به مهارت‌های اقتصادی ضعیف در خانواده، محرک‌های انگیزشی در فروشگاه‌ها، تبلیغات، تفسیر و برداشت غلط از برچسب‌های غذایی و حساسیت بالا به بهداشت مواد غذایی اشاره نمود. تحقیقات نشان می‌دهند در میان مصرف‌کنندگان در ایالات متحده و اروپاییان، نگرانی از ایمنی مواد غذایی علت اصلی در دور ریختن مواد غذایی است. از جمله سایر انگیزه‌ها می‌توان به تمایل به صرفاً تازه‌ترین مواد غذایی، تمایل نداشتن اعضاء خانواده به خوردن باقیمانده غذا، عدم احساس نگرانی از دورریز مواد غذایی با این تصور که زباله‌های غذایی به کود تبدیل و تجزیه می‌شوند، اشاره کرد (16).

افزایش ماندگاری محصول از طریق فریز کردن و یافتن روش‌هایی برای طبخ غذا با استفاده از باقیمانده‌های غذایی، رفتارهایی در جهت کاهش ضایعات غذایی محسوب می‌شوند.

در مطالعه‌ای دیگر در قالب یک بحث گروهی مشخص شد برخی مصرف‌کنندگان تمایل به دور ریختن مواد غذایی دارند چون می‌خواهند هویتشان را به‌عنوان یک ارائه‌دهنده خوب حفظ کنند و یا ترجیح می‌دهند کمترین میزان تردد را به فروشگاهها یا مراکز عرضه برای خرید اقلام غذایی داشته باشند (12). درآمد نیز به‌طور مثبتی با میزان کلی ضایعات غذایی در ارتباط است (20) ولی ادبیات موجود درک درستی از این ارتباط به دست نمی‌دهد.

در خصوص انگیزه‌های اصلی برای کاهش دورریزهای غذایی، صرفه‌جویی در هزینه مطرح می‌شود (16 و 21). همچنین ایجاد یک الگوی خوب برای کودکان، احساس گناه، نگرانی درباره گرسنگی سایر افراد و نگرانی‌های زیست‌محیطی به‌عنوان دیگر عوامل بازدارنده شناسایی‌شده‌اند. بااین‌وجود مطالعات متعدد نشان داده‌اند، عوامل درونی و خودمحور نظیر صرفه‌جویی در پول هزینه شده بر عوامل بیرونی یا با محوریت دیگران نظیر حفظ محیط‌زیست برتری دارد (12، 16 و 22).

مطالعات کمی نیز در خصوص ضایعات غذایی و ارتباطشان با رفتار مصرف‌کننده وجود دارد. بااین‌وجود چندین رفتار کاهش‌دهنده و نیز ترغیب‌کننده به دورریز مواد غذایی که مرتبط با خرید و آماده‌سازی غذا است شناسایی‌شده‌اند. در مورد رفتارهای خرید منجر به افزایش دورریز مواد غذایی می‌توان به خرید بیش از نیاز اقلام غذایی که در بسته‌بندی‌های فله‌ای در معرض فروش هستند و یا خرید در حالت گرسنگی اشاره کرد. در تحقیقی نشان داده شده است ۱۱درصد مواد غذایی خریداری ‌شده بدون اینکه حتی باز شوند دور ریخته می‌شوند (23). رایج‌ترین دلیل این امر آن است که افراد ممکن است برخی خریدها را برای مناسبت‌های خاصی که هرگز اتفاق نمی‌افتد انجام دهند یا استفاده از اقلام غذایی را به دلیل فراموشی به تأخیر اندازند تا زمانی که دیگر برای مصرف مناسب نباشند (24). ضایعات غذایی می‌تواند همچنین در شرایطی که سرو غذا به علت استفاده از ظروف بزرگ بیشتر از نیاز فرد صورت می‌گیرد هم رخ دهد (25). گرفتن موجودی از اقلام موجود برای آماده‌سازی غذا در منزل قبل از اقدام به خرید، تهیه یک لیست از خریدهای لازم و برنامه‌ریزی پیش از وعده‌ها در کاهش دورریز مواد غذایی مؤثر هستند. (17، 21 و 26). آماده‌سازی بیش‌ از حد غذا، دور ریختن باقیمانده غذا و فراموش کردن استفاده از غذاها قبل خراب شدن آن‌ها از جمله رفتارهای منجر به افزایش ضایعات غذایی در مرحله آماده‌سازی هستند. در مقابل افزایش ماندگاری محصول از طریق فریز کردن و یافتن روش‌هایی برای طبخ غذا با استفاده از باقیمانده‌های غذایی، رفتارهایی در جهت کاهش ضایعات غذایی محسوب می‌شوند. (16، 17، 21 و 26).

در اغلب تحلیل‌های صورت گرفته ضایعات غذایی را به‌عنوان یک مشکل با ماهیت اقتصادی مورد توجه قرار نداده‌اند ـ شرایطی که تصمیمات مصرف‌کننده برای حداکثر سازی مطلوبیت می‌تواند در نهایت منجر به دورریز مواد غذایی شود. (27). این پدیده بیشتر به‌صورت یک ناکارآمدی یا اشتباه مفهوم‌سازی شده است و به‌عنوان یک رفتار گناهکارانه تبلیغ می‌شود؛ حال‌آنکه تصمیمات برای دورریز مواد غذایی بسته به انگیزه‌های اقتصادی متفاوت است و ترجیحات، انگیزش‌ها و محدودیت‌ها را در برمی‌گیرد (27). در واقعیت امر مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان از محدودیت زمانی و محدودیت‌های مربوط به سایر منابع برخوردار هستند و چه‌بسا دورریز مواد غذایی موجه در نظر گرفته شود.

بنا بر پیشنهاد بکر (1965) هزینه فرصت زمان برای یک فرد در کشورهای توسعه‌یافته ممکن است بالاتر از هزینه نگهداری و آماده‌سازی غذا باشد. بنابراین تصمیم به دورریز مواد غذایی می‌تواند برای آن فرد بهینه محسوب شود (28). در قالب مدل مفهومی تولید خانوار پیشنهاد می‌گردد تصمیمات برای دورریز غذایی تابع قیمت‌های مواد غذایی خام، نرخ دستمزد، درآمدهای غیر دستمزدی، محدودیت‌های زمانی، بهره‌وری نهایی مواد غذایی خام و زمان برای تهیه وعده‌های غذایی است. بنابراین نباید انتظار داشت مصرف‌کنندگان با هزینه فرصت‌های متفاوت برای زمان یا ترجیحات به تصمیمات مشابه در خصوص دورریز مواد غذایی برسند. به‌طور مثال از فردی با نرخ دستمزد بالا در برابر فردی با درآمد غیر دستمزدی بالا انتظار می‌رود تا بیشتر دورریز مواد غذایی داشته باشد. علاوه بر این ویژگی‌های سطح فردی نظیر جنسیت، تحصیلات یا توانایی پخت‌وپز و آماده‌سازی غذا ممکن است به‌طور متفاوتی بهره‌وری نهایی غذا و زمان و در نهایت تصمیم به نگهداری یا دورریز غذا را تحت تأثیر قرار دهند. به ‌عنوان‌ مثال افراد کارآمدتر در امر تهیه وعده های غذایی نظیر افراد با سن بالاتر یا افراد بازنشسته که زمان بیشتری برای چنین فعالیت‌هایی دارند، انتظار می‌رود نسبت به فردی که مهارت و زمان کمتری دارد دورریز غذایی کمتری داشته باشند. به‌طورکلی، افراد جوان‌تر (43-18 سال) نسبت به افراد مسن‌تر بیشتر تمایل به دورریز مواد غذایی دارند (22 و 26). در توجیه این واقعیت می‌توان بیان کرد مصرف‌کنندگان جوان‌تر اغلب اقلام غذایی راحت‌تر (در اشکال یخ‌زده، مایکرو ویو و ...) خریداری می‌کنند که قابلیت استفاده مجدد از آن‌ها را به‌عنوان باقی‌مانده غذایی کاهش می‌دهد. همچنین مشخص شده است زنان با توجه به مهارت بالاتر و مدت‌زمان بیشتری که برای آماده‌سازی غذا صرف می‌کنند، غذای کمتری نسبت به مردان دور می‌ریزند (25 و 28). همچنین مشخص شده است در شرایطی که هزینه غذای باقی‌مانده بالا باشد یا میزان باقی‌مانده غذا برای یک وعده کامل کفایت کند یا برنامه‌ای برای تهیه وعده غذایی آتی وجود نداشته باشد و باقی‌مانده متعلق به غذایی باشد که در منزل تهیه شده است، احتمال دورریز غذا کاهش می‌یابد. در بسیاری از این روابط، یک مؤلفه زمانی واضح وجود دارد. از این دیدگاه که مصرف باقیمانده‌های غذایی در صورتی که یکی از شرایط ذکرشده را داشته باشند، می‌تواند در زمان افراد صرفه‌جویی کند؛ ضمن اینکه فرد قبلاً یک هزینه زمانی برای آماده‌سازی آن صرف نموده است.

بر پایه مطالعات، دورریز مواد غذایی یک مشکل واقعی در خانوارهای طبقه متوسط رو به پایین است. تضاد میان دورریز مواد غذایی در جمعیت کم‌درآمد را می‌توان با برخی جنبه‌های فرهنگی توضیح داد. به‌عنوان‌مثال برخی خانوارها تصور می‌کنند با دادن باقیمانده غذایی به حیوانات خانگی یا اهلی، آن را هدر نمی‌دهند. مثالی دیگر رسم مهمان‌نوازی به‌عنوان نمادی از زندگی اجتماعی است که با وجود نیتی مثبت، پیامدهای منفی چون ازدیاد دورریز غذایی را به دنبال دارد.

در ایران، مقدار غذای هدر رفته در سطح مصرف‌کننده و خرده‌فروشی بیشتر از مقدار غذای لازم برای تغذیه کسانی است که از گرسنگی رنج می‌برند.

بیشترین اتلاف مواد غذایی در ایران نیز همانند اکثر کشورهای درحال‌توسعه، پس از مرحله برداشت صورت می‌گیرد. در عین حال میزان زیادی اتلاف غذایی نیز در انتهای زنجیره غذا اتفاق می‌افتد. در واقع می‌توان بیان کرد مطابق با گزارش فائو، ایران از جمله کشورهایی است که در آن مقدار غذای هدر رفته در سطح مصرف‌کننده و خرده‌فروشی بیشتر از مقدار غذای لازم برای تغذیه کسانی است که از گرسنگی رنج می‌برند (8). ایران کشوری با درآمد متوسط به بالا در نظر گرفته می‌شود. بااین‌وجود به سبب نابرابری سطح درآمدها، بیشتر خانوارهای ایرانی به‌عنوان خانوارهای کم‌درآمد طبقه‌بندی می‌شوند. با در نظر گرفتن کل زنجیره عرضه غذایی، اتلاف مواد غذایی در ایران معادل 35 درصد محصولات کشاورزی است که این میزان برای تغذیه 15 میلیون نفر کفایت میکند (29). این در حالی است که اتلاف مواد غذایی در سطح خانوار ویژگی کشورهای با درآمد بالا است (6) و از خانوارهایی با قدرت خرید پایین انتظار می‌رود، نگرانی بیشتری در خصوص میزان هزینه صرف شده برای مواد غذایی داشته باشند.

گزارش‌ها در خصوص ضایعات غذایی در ایران بسیار متنوع است. بر طبق گزارش‌های وزارت کشاورزی، ارزش محصولات کشاورزی ضایع شده تقریباً معادل ۲۵ درصد درآمد ملی از صادرات نفت است. بیشترین حجم ضایعات مربوط به میوه و محصولات باغی است و ماهی و غذاهای دریایی کمترین ضایعات را در سطح ملی دارند. این در حالی است که هدف کاهش ۵۰ درصد در ضایعات غذایی در طرح‌های پنج‌ساله برنامه ملی توسعه محقق نشده است. در سال‌های اخیر نیز تصویر ضایعات غذایی در سطوح منطقه‌ای و جهانی بهتر نشده است (حتی در مواردی بدتر شده است)،به‌طوری‌که بر پایه گزارش‌ها ۳۰ درصد نان، 30-25 درصد میوه و سبزیجات، ۱۰ درصد برنج و ۲۰ درصد خرما به هدر می‌رود (29). کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی ارزش ضایعات غذایی در سال ۲۰۱۴ را تقریباً معادل با کل واردات محصولات کشاورزی در این سال محاسبه می‌کند. این امر در شرایط اوج تحریم‌های بین‌المللی و فشارهای شدید اقتصادی در آن سال‌ها رخ می‌دهد. این روند به‌هیچ‌عنوان با اهداف توسعه پنج‌ساله که نیازمند ۷ درصد افزایش در ارزش افزوده محصولات زراعی است همخوانی ندارد.

دو الگوی نامناسب مصرف در جامعه ایرانی در حال افزایش است. نخست تمایل به ذخیره‌سازی مواد غذایی است که می‌توان ادعا نمود تحت تأثیر تجربه فشارها و تنش‌های اقتصادی بوده است. به‌طوری‌که قیمت ۲۰ قلم از اقلام غذایی اصلی در رژیم غذایی ایرانیان، تغییرات چشمگیری با میانگین رشد ۶۳۸ درصد داشته است. این رفتار، مقدار غذای موجود در بازار را کاهش می‌دهد و با ایجاد تقاضای شلاقی به نوبه خود مسائل بهداشتی را در پی دارد که از آن جمله می‌توان به گرایش به مصرف باقی‌مانده‌های غذایی و غذای با کیفیت تغذیه ای پایین اشاره کرد که در نهایت منجر به افزایش ضایعات غذایی می‌شود. از طرفی، کمبود منابع آب، جنگل‌زدایی، بیابان‌زدایی، تغییرات آب و هوایی، رشد جمعیت (به‌ویژه جمعیت شهری)،آلودگی و پدیده جهانی‌شدن نگرانی رو به رشدی را در بخش کشاورزی ایجاد کرده است. الگوی مصرف نامطلوب بایستی با بهبود زنجیره تأمین مواد غذایی در دوران پس از تحریم مورد توجه قرار گیرد و جامعه اطمینان حاصل کند غذا در بازار با کیفیت مطلوب و با قیمتی مناسب موجود است.

الگوی نامناسب دوم که در حال افزایش است، مصرف‌گرایی در ارتباط با غذا است که البته این یک رفتار عمومی در میان ایرانیان نیست و بیشتر محدود به برخی افراد در طبقات اجتماعی با درآمد بالا است. این نگرش، مصرف بی‌رویه و بسیار زیاد غذا را به‌عنوان نشانه‌ای از اعتبار مورد توجه قرار می‌دهد که در برخی صنایع و تجارت‌ها نظیر رستوران‌ها، هتل‌ها و مراکز غذایی نیز شایع است. ازآنجاکه این امر می‌تواند با افزایش قدرت خرید عمومی در دوران پس از تحریم افزایش یابد، این رفتار بایستی توسط دولت کنترل گردد. ضمن اینکه اثربخشی کنترل قیمت غذایی و بازار نیز محدود بوده و راه‌حل‌های مؤثر و واقعی آن‌ها از نوع فرهنگی است.

ضایعات غذایی در خانوارهای کم‌درآمد بیشتر از خانوارهای با درآمد بالا نیست، ولیکن با در نظر گرفتن محدودیت‌های مالی که افراد فقیر با آن روبه‌رو هستند، اگر رفتار مرتبط با خرید، پخت، مصرف و دورریز غذایی را تغییر دهند، کیفیت زندگی بالاتری را تجربه می کنند. اقدام برای آموزش افراد جهت انجام خرید در حجم کمتر، ذخیره‌سازی غذا به روش مناسب و اتخاذ یک رژیم غذایی سالم و تشکیل کمپین‌های آموزشی در خصوص نگهداری و ذخیره‌سازی غذا اقدامات مفیدی در جهت نگهداری صحیح از غذا در خانوار محسوب می شوند. مصرف‌کنندگان بایستی درک کنند با استفاده از ظروف مناسب برای ذخیره‌سازی نیز می‌توان از اتلاف مواد غذایی و در نتیجه اتلاف مالی جلوگیری کرد. فروشگاه‌های زنجیره‌ای خصوصاً آنهایی که در مناطق کم‌درآمد مستقر هستند، می‌توانند ارتباط خود را با مشتریان با ارائه جلسات آموزشی درباره روش‌های صحیح پخت‌وپز و نیز تکنیک‌های مناسب ذخیره‌سازی غذا تقویت کنند. با توجه به اینکه یک تغییر کوچک در رفتار مصرف‌کننده اثرات قابل‌ملاحظه‌ای برای جامعه به‌عنوان یک کل دارد، لازم است در طراحی مداخلات و اقدامات آموزشی هزینه فرصت زمان گروه‌های هدف جهت نیل به بهترین نتایج در نظر گرفته شود.

نتیجه‌گیری

کاهش اتلاف و ضایعات غذایی به یک هدف برای تولیدکنندگان، صنایع غذایی و سیاست‌گذاران تبدیل شده است. درحالی‌که تلاش‌های زیادی برای کاهش ضایعات مواد غذایی در طول زنجیره عرضه غذا صورت می‌گیرد، کمترین توجه به پایان زنجیره (مصرف‌کنندگان) اختصاص یافته است. هرچند تا حدودی به بررسی دانش، نگرش و رفتارهای مرتبط با ضایعات غذایی پرداخته شده است، مطالعاتی که ضایعات غذایی را به‌عنوان یک تصمیم اقتصادی تحلیل می‌کنند بسیار اندک هستند. با توجه به اینکه بیشتر محرک‌های شناسایی‌شده در این امر با جنبه‌های فرهنگی مرتبط هستند، تعمق بیشتر در این زمینه برای درک جامع این پدیده مورد نیاز است. روش‌های مبتنی بر قوم‌نگاری می‌تواند جهت تقویت یافته‌ها به کار آید و اتخاذ رویکردهایی که در آن‌ها از روش‌های ترکیبی استفاده می‌شود، می‌تواند جنبه‌هایی از این مشکل را برای سیاست‌گذاران امر روشن نماید.

فایل صوتی مقاله را از اینجا دانلود کنید

منابع

1- Bolton LE, Alba JW. When less is more: Consumer aversion to unused utility. Journal of Consumer Psychology 2012; 22(3): 369-383.

2- FAO. Food wastage foot¬print. Impacts on natural resources, FAO, Rome, 2013. http://www.fao.org/docrep/018/i3347e/i3347e.pdf

3-UNDP. Sustaining Human Progress: Reducing Vulnerabilities and Building Resilience. Human Development Report 2014. United Nations Development Programme, New York, 2014. URL http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf

4- Buzby, J. Overview of Food Loss in the United States. The Last Food Mile Conference. Philadelphia, December 8-9. URL http://repository.upenn.edu/thelastfoodmile/sessions/ session/34.

5- Stefan V, Van Herpen E, Tudoran A A, Lähteenmäki L. Avoiding food waste by Romanian consumers: The importance of planning and shopping routines. Food Quality and Preference 2013; 28(1): 375-381.

6- Gustavsson J, Cederberg C, Sonesson U. Global Food Losses and Food Waste: Extent, Causes and Prevention. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome, Italy, 2011.

7- Leal Filho, W. & Kovaleva, M. Food Waste and Sustainable Food Waste Management in the Baltic Sea Region. Springer, Hamburg, Germany, 2015.

8- FAO. Food losses and waste in the Latin America and the Caribbean. Food and Agriculture Organization for the United Nations, Rome, 2014. URL http://www.fao.org/3/ai3942e.pdf

9- Refsgaard K, Magnussen K. Household behaviour and attitudes with respect to recy¬cling food waste e experiences from focus groups. Journal of Environmental Management 2009; 90: 760-771.

10- O’Donnell T. Reducing household food waste: food to good to waste program. The Last Food Mile Conference. Philadelphia, 2014. December 8–9. URL http://repository. upenn.edu/thelastfoodmile/sessions/session/23

11- Aggidis G, Arbon I, Brown C, Clarke C, Earp J, Fox T and etal. Global food: waste not, want not. [IMECHE document]. London: Institution of Mechanical Engineers, 36 p.

12- Graham-Howe E, Jessop DC, Sparks P. Identifying motivations and barriers to minimising household food waste. Resources, Conservation and Recycling 2014; 84, 15–23.

13- Bolton LE, Alba JW. When less is more: Consumer aversion to unused utility. Jour¬nal of Consumer Psychology 2012; 22(3): 369-383.

14- United States Department of Agriculture (USDA). “USDA and EPA Launch U.S. Food Waste Challenge.” 2013. Available online at: http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?contentidonly=true&contentid=2013/06/0112.xml.

15- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). “FAO and Messe Düsseldorf lead the SAVE FOOD – Global Initiative on Food Loss and Waste Reduction.”2016. http://www.fao.org/save-food/background/en/.

16- Neff Roni A, Marie L Spiker, and Patricia L. Truant. “Wasted Food: U.S. Consumers’ Reported Awareness, Attitudes, and Behaviors.” PLoS ONE 2015; 10(6): e0127881.

17- Höjgård S, T Jansson, Rabinowicz E. “Food Waste among Swedish Households–

Much Ado About Nothing.” AgriFood Economics Centre Working Paper. 2013.

18- Parizeau, Kate, Mike von Massow, and Ralph Martin. “Household-level Dynamics of Food Waste Production and Related Beliefs, Attitudes, and Behaviors in Guelph, Ontario.” Waste Management 2015; 35:207-217.

19- Marangon F, Tempesta T, Troiano S, Vecchiato D. Food waste, consumer attitudes and behaviour. A study in the North-Eastern part of Italy. Rivista di Economia Agraria 2014; 2(3):201-209.

20- Palatnik RR. Greening Household Behaviour and Waste, OECD Environment Working Papers, No. 76, OECD Publishing.2014. URL http://dx.doi.org/10.1787/5jxrclmxnfr8-en

21- Krista LT, Tonjes DJ. “Drivers of Food Waste and their Implications for Sustainable Policy Development.” Resources, Conservation and Recycling 2016; 106:110-123.

22- Quested, T. E., E. Marsh, D. Stunell, and A. D. Perry. 2013. “Spaghetti Soup: The Complex World of Food Waste Behaviors.” Resources, Conservation and Recycling, 79:43-51.

23- Wansink, B. Abandoned products and consumer waste: how did that get into the pantry? Choices, 2011, 46.

24- Wansink B, Brasel S, Amjad S. The mystery of the cabinet castaway: why we buy products we never use. Journal of Family and Consumer Science 2000; 92, 104–108.

25- Wansink B, Ittersum K. Portion size me: plate size can decrease serving size, intake, and food waste. Journal of Experimental Psychology: Applied 2014; 19, 320–332.

26- Violeta S, Haugaard P, Lähteenmäki L. Determinants of Consumer Food Waste Behavior: Two Routes to Food Waste. Appetite 2016; 96:7-17.

27- Ellison B. Examining Household Food Waste Decisions: A Vignette Approach. 2016.

28- Becker GS. A Theory on the Allocation of Time. The Economic Journal 1965; 75(299): 493-517.

29- Teyfouri A, Rastegary M. Food Waste : The Global Perspectives and National Outlook. Conference Paper · July 2015. https://www.researchgate.net/publication/280314327

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.