1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. تنوع زیستی

نوع مطلب: مرور سیاست

23 بهمن 1396 ساعت 11:29 شماره مسلسل: 1100484

فشرده‌سازی پایدار کشاورزی: ضرورت‌ها و سیاست‌ها

فشرده‌سازی پایدار کشاورزی: ضرورت‌ها و سیاست‌ها

فشرده‌سازی پایدار، افزایش دستاوردهای بخش کشاورزی را همزمان با پایین نگه داشتن ردپای بوم‌شناختی دنبال می‌کند. فشرده‌سازی پایدار، نتیجه دو رویکرد تکنولوژیکی و اجتماعی_اقتصادی است.

مقدمه

جهان امروزی با چالش‌های بسیاری ازجمله فقر، تخریب محیط‌‌زیست، تغییر اقلیم و تأمین امنیت غذایی روبه‌رو است. همزمان رقابت زیادی برای زمین، آب، انرژی و سایر ورودی ها در تولید غذا وجود دارد. ورود بشر به یک دوره تاریخی جدید به نام آنتروپوسن (تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت­های انسانی) جهان هستی را در معرض بزرگ­ترین محرک­های تغییر قرار داده است. در این میان کشاورزی یکی از عوامل اصلی این تغییرات به شمار می آید. در نتیجه عدم امنیت غذایی و تغییرات اقلیمی در یک منطقه می‌تواند تاثیرات سیاسی و اقتصادی وسیعی داشته باشد. این چالش‌ها نیاز به اقداماتی از طریق تحول در سیستم تولید غذا دارد. درخواست افزایش تولید غذا در واحد سطح به شیوه ای که فشار کمتری روی محیط ایجاد کند و سبب تحلیل ظرفیت تولید غذا در آینده نشود می‌تواند پاسخ مناسبی باشد. فشرده‌سازی پایدار در این چهارچوب، افزایش دستاوردهای بخش کشاورزی را همزمان با پایین نگه داشتن ردپای بوم‌شناختی دنبال می‌کند. فشرده‌سازی پایدار زائیده دو رویکرد تکنولوژیکی و اجتماعی-اقتصادی است. در این میان دو اصل فناورانه وجود دارد: یکی استفاده از فرآیندهای محیط‌زیستی کشاورزی مانند فشرده‌سازی اکولوژیک و دیگری استفاده از پرورش گیاه و دام (فشرده‌سازی ژنتیکی) است. بنابراین سیاست‌گذاران باید اهداف متعددی از جمله تنوع زیستی، توسعه پایدار، اقتصاد روستایی و غیره را برای سیستم های تولید غذا در چشم‌اندازهای چند کارکردی در نظر بگیرند.

امروزه رشد جمعیت سبب افرایش تقاضا برای غذا شده است و رقابت زیادی را برای زمین، آب، انرژی و سایر ورودی های موثر در تولید غذا ایجاد کرده است. از طرفی دیگر تغییرات اقلیمی چالش­هایی را برای کشاورزی به ویژه در کشور های در حال توسعه به وجود آورده است و در مقابل نیز فعالیت های کشاورزی بر محیط زیست تاثیر منفی گذاشته اند. بر اساس نظر واترز و همکاران (2016) بشریت وارد یک دوره تاریخی جدید به نام آنتروپوسن (تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت­های انسانی) شده است که در آن جهان هستی در معرض بزرگ­ترین محرک­های تغییر قرار گرفته است. در این میان کشاورزی یکی از عوامل اصلی این تغییرات به شمار می اید. بنابراین، در این دوره، بشریت با این سوال مواجه می‌شود که چگونه می توان کشاورزی را در راستای تامین امنیت غذایی و ریشه کن کردن فقر تغییر داد؟ (Rockström et al.,2017.) در چنین شرایطی، عدم امنیت غذایی در یک منطقه می تواند تاثیرات سیاسی و اقتصادی وسیعی داشته باشد (Godfray et al.,2010). مقابله با این چالش ها نیازمند اقداماتی در جهت تغییر و تحول در نظام تولید محصولات غذایی است. درخواست افزایش تولید غذا در واحد سطح به شیوه ای که فشار کمتری روی محیط ایجاد کند و سبب تحلیل ظرفیت تولید غذا در آینده نشود می تواند پاسخ مناسبی باشد. فشرده‌سازی پایدار رهیافتی در این زمینه است که عمدتاً روی نحوه بهبود بهره‌وری کشاورزی در حین کاهش تاثیرات محیطی تاکید دارد (Godfray and Garnett 2014). فشرده‌سازی پایدار در این چارچوب، افزایش دستاوردهای بخش کشاورزی را همزمان با پایین نگه داشتن ردپای بوم شناختی دنبال می کند.

فشرده‌سازی پایدار رهیافتی است که عمدتاً بر نحوه بهبود بهره‌وری کشاورزی در حین کاهش تاثیرات محیطی تاکید دارد.

ضرورت به کارگیری فشرده‌سازی پایدار

بر اساس آنچه در مقدمه گفته شد بشر وارد دوره آنتروپوسن شده است. فشارهای انسانی به اکوسیستم‌ها و محدودیت منابع به سطوح بالا و مقیاس‌های بالاتر از اکوسیستم رسیده است ( Waters et al. 2016). در این میان کشاورزی بازیگر اصلی تغییرات جهانی و یکی از مشارکت‌کننده بزرگ در افزایش آسیب‌های محیط‌زیستی به شمار می‌رود (Foley et al. 2011). همچنین برای تأمین غذای جهان در سال 2050، تولید غذای جهانی باید60-110 % افزایش یابد (Pardey et al. 2014). بنابراین چالش تأمین غذا در این دوره بیش‌ازپیش باید بررسی شود. این چالش نیازمند تولید بیشتر و همچنین مدیریت مناسب‌تر کل زنجیره تأمین غذایی و کاهش ضایعات که به نسبت غیرقابل‌قبول(حدود 30%) رسیده است می‌باشد. ضرورت استفاده از روش فشرده‌سازی پایدار از دو بعد تولید و نگهداری قابل‌بحث است. از منظر تولید، افزایش عملکرد در واحد سطح با رعایت اصول اکولوژیک و از بعد نگهداری، حفظ جنگل‌ها، مراتع و خدمات اکوسیستمی مدنظر است. درنتیجه با حفظ اکوسیستم‌های طبیعی، از آزاد شدن مقادیر قابل‌توجهی دی‌اکسید کربن به اتمسفر جلوگیری می‌شود. همراه با این مسائل، فشارهای اجتماعی یک چالش بی‌سابقه برای سیستم غذای جهانی ایجاد کرده است درنتیجه فشرده‌سازی پایدار با هدف دوگانه خود یعنی رشد و تغییر گام‌به‌گام در بهره‌وری همزمان با ارتقای تاب‌آوری اکوسیستم‌ها و دفع خطرات محیط زیست جهانی (کاهش انتشار گازها و جلوگیری از نابودی منابع طبیعی) یکی از اقدامات موثر به‌حساب می‌آید.)Rockström et al.,2017( در شکل (1) شیوه فرایند و شیوه عمل فشرده‌سازی پایدار به شرحی که در بالا اشاره‌شد نشان داده شده است.

مبانی فکری فشرده‌سازی پایدار

فشرده‌سازی پایدار یکی از استراتژی­های اصلی مؤسسات ملی و بین‌المللی می‌باشد که به علت تمرکز خاص روی تولید و تناقص معنایی در درون انتقادهایی را نیز به دنبال داشته است (Tilman et al., 2011). با آگاهی به اینکه علت ظهور فشرده‌سازی پایدار افزایش بازده محصولات زراعی و رفع چالش‌های محیط زیستی می‌باشد درک مبانی فشرده‌سازی پایدار، علت پیدایش چنین رویکردی روشن تر می‌نماید. در ادامه به برخی از مبانی فکری این رویکرد از نظر Garnett و همکاران (2013) اشاره‌شده است.

  1. با توجه به این‌که شکست سیاسی غیرقابل‌اجتناب است و تأخیر زمانی در عرضه و تقاضای سیستم غذایی وجود دارد افزایش کلی در تولید ضروری است زیرا هیچ رویکردی برای رسیدگی به عدم امنیت غذایی کاملاً موثر نیست. در بسیاری از کشورهای کم‌درآمد افزایش بازده ضروری است و درجاهای دیگر ممکن است افزایش بازده ضروری نباشد اما تمام پاسخ‌ها باید ازنظر محیط‌زیستی پایدار باشد. فشرده‌سازی پایدار باید بخشی از یک استراتژی چند شاخه برای دست‌یابی به امنیت غذایی پایدار به‌جای یک راهکار همه‌جانبه تلقی شود.
  2. پاسخ به نیازهای جمعیت باید از طریق افزایش بازده در سطح انجام شود زیرا افزایش مساحت زمین‌ها در بخش کشاورزی باعث افزایش شدید هزینه‌های محیط زیستی می‌شود. اگرچه زمین قابل کشت برای کشاورزی موجود است ولی متشکل از تالاب‌ها، جنگل‌ها و چمنزارهایی می‌باشد که تبدیل آن‌ها به مزارع سبب افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای و از دست دادن تنوع بومی و خدمات مهم اکوسیستمی می‌شود.
  3. برای رسیدن به امنیت غذایی توجه به حفظ و پایداری محیط‌زیست همانند افزایش تولید اهمیت دارد. فشرده‌سازی پایدار به معنای رسیدن به پایداری با بهبود برخی مسائل نیست بلکه نیازمند تفکر ریشه‌ای در تولید غذا همراه با کاهش اثرات مخرب محیط زیستی است.
  4. فشرده‌سازی پایدار بیشتر به‌عنوان یک هدف مدنظر است و نیازمند ارائه تکنیک‌ها و استراتژی‌هایی است که بتوان به یک کشاورزی فشرده اما پایدار دست‌یافت.
    تامین غذا باید از طریق افزایش بازده در سطح انجام شود زیرا افزایش مساحت زمین‌ها در بخش کشاورزی باعث افزایش شدید هزینه‌های محیط‌زیستی می‌شود.

رویکردها و استراتژی‌های عملیاتی

افزایش در تولید به معنی تولید محصول در همه‌جا و با هر هزینه­ای نیست: بلکه این مفهوم متوجه موقعیت‌های مختلفی می‌باشد. بنابراین، فشرده‌سازی پایدار با برنامه­ریزی استراتژیک در استفاده از زمین، درصدد استفاده مناسب از ذخایر و جریان مواد شامل آب، غذا، انرژی، کربن و تنوع زیستی در سطوح محلی تا چشم‌انداز است. بر اساس نظر راکستروم و همکاران (2017) از منظر بهره‌وری، فشرده‌سازی پایدار شامل یک رویکرد سه مرحله‌ای باشد: (1) اساساً فشرده‌سازی پایدار باید تا حد امکان از نظر منابع کارآمد باشد تا بتواند بهبود ژنتیکی محصولات، حیوانات اهلی و شیوه‌هایی که ورودی‌ها را کاهش داده و چرخه های تغذیه‌ای، کربن و آب را به هم نزدیک می‌کند باهم ترکیب کند (2) شیوه‌هایی را اتخاذ کند که با تثبیت عملکرد و خدمات اکوسیستم، جریان‌های آب و تنوع زیستی را نگهداری کند و (3) تفکر، برنامه ریزی و روش­شناسی­ها را میان مقیاس‌ها به‌منظور ارتباط حوزه‌های مختلف با یکدیگر برای فعل‌وانفعالات زیست بومی و جهانی به هم متصل کند. همزمان در این مراحل باید دانش و شناخت از مسائل اجتماعی و اقتصادی افزایش یابد. بر اساس نظر پانل (2013) به‌طورکلی، فشرده‌سازی پایدار زائده دو رویکرد تکنولوژیکی و اجتماعی_اقتصادی است. در این میان دو اصل فناورانه وجود دارد: یکی استفاده از فرآیندهای محیط زیستی کشاورزی مانند فشرده‌سازی اکولوژیک و دیگری استفاده از پرورش گیاه و دام (فشرده‌سازی ژنتیکی) است. همزمان با این رویکردها، مولفه های اجتماعی-اقتصادی به‌عنوان یک بستر، محیط توانمندی را برای حمایت از پذیرش تکنولوژی و توسعه بازار محصولات تولیدشده در فشرده‌سازی پایدار فراهم می‌کند(شکل 2).

به عقیده Pretty و همکاران (2011) حرکت به سمت الگو فشرده‌سازی پایدار نیازمند برخی استراتژی‌های عملیاتی ازجمله:

  • برنامه‌ریزی و به‌کارگیری شیوه‌هایی درون مزرعه‌ای درزمینه آبخیزها، زیست‌بوم‌ها، چشم‌اندازها و حداکثر کردن بهره‌وری با بالا بردن فعالیت‌ها و اقدامات بوم‌شناختی
  • تلفیق استراتژی‌های مبتنی بر اکوسیستم با شیوه‌های سودمند که در آن سرمایه طبیعی ( خاک، تنوع زیستی، آب و غیره) و اکوسیستم‌های چند کارکردی به‌ عنوان ابزاری برای توسعه سیستم‌های کشاورزی بهره‌ور و انعطاف‌پذیر استفاده شوند.
  • توسعه شیوه‌های کشاورزی مبتنی بر تفکر سیستمی که در آن زمین، آب، غذا، دام و مدیریت محصول تلفیق می ‌شوند.
  • بهره‌گیری از سیستم چرخه‌ای برای مدیریت منابع طبیعی (برای مثال بازیافت غذا)
  • کنترل کردن فرایندهای بوم‌شناختی زراعی مانند چرخه غذا، تثبیت نیتروژن بیولوژیکی، دگرآسیبی و غیره
  • کمک به کشاورزان برای پذیرش موانع فشرده‌سازی پایدار و ایجاد انگیزه برای پذیرش پایدار آن با پرداختن به شیوه‌های بوم‌شناختی سودآور در طولانی‌مدت
  • ایجاد سازمان‌های قوی متشکل از کشاورزان خرده پا با بهره‌گیری از نقش زنان که به‌عنوان حد واسطی بین بازارها و دولت شناخته می شوند. فشرده‌سازی پایدار می‌تواند غذای بیشتر، اکوسیستم‌های بهتر و تبدیل‌کننده کشاورزی به یک مشارکت‌کننده بزرگ در پایداری جهانی باشد. )Foley et al.2011; pretty et al. 2011(

اهداف سیاست‌گذاران در ارتباط با فشرده‌سازی پایدار

سیاست‌گذاران اهداف متعددی برای سیستم های غذایی در چشم‌اندازهای چند کارکردی در نظر دارند (IAASTD,2009). برخی از این اهداف که باید در رابطه با پیاده‌سازی و بهره گیری از فشرده‌سازی پایدار مدنظر قرار گیرد عبارت‌اند از:

  1. تنوع زیستی: تنوع زیستی ابزاری کاربردی برای دستیابی به ارائه‌ی پایدار خدمات اکوسیستمی است. سطح خدمات تنظیمی در سیستم‌های کشاورزی تا حد زیادی وابسته به سطح تنوع زیستی است. در اکوسیستم‌های کشاورزی، تنوع زیستی خدمات محیط زیستیی از قبیل تولید مواد غذایی، بازیافت مواد مغذی، تنظیم محیط‌زیست و فرآیندهای هیدرولوژیکی و غیره را ارائه می‌دهد. درنتیجه فشرده‌سازی پایدار با پیوند میان تنوع زیستی کارکردی می‌تواند خدمات پایدار اکوسیستمی را علاوه بر تولید محصول کافی فراهم نماید.
  2. کاربری زمین: در حال حاضر امکان گسترش زمین­های کشاورزی به دلیل تخریب جنگل‌ها و مراتع و کمبود منابع، وجود ندارد. بنابراین یک جایگزین مناسب برای رفع نیاز بشریت، یکپارچه‌سازی کشاورزی و اهداف حفاظت منابع طبیعی از طریق اقدامات مشارکتی است. فشرده‌سازی پایدار باصرفه جویی در زمین و با افزایش بازده در واحد سطح همزمان با رعایت اصول اکولوژیک سبب حفظ جنگل‌ها و مراتع و همچنین استفاده بهینه ازمنابع می‌شود (Phalan et al.2011).
  3. رفاه دامی: در مواردی فشرده‌سازی پایدار تأثیرات شدیداً منفی روی سلامت و رفاه حیوانات دارند. درنتیجه اهداف فشرده‌سازی پایدار مشروط به رعایت استانداردهای قابل‌قبول رفاهی برای حیوانات می‌باشد.
  4. تغذیه انسانی: فشرده‌سازی پایدار به‌هیچ‌وجه‌ی نباید منجر به ارائه سبد غذایی ضعیفی (کم تنوع) برای مصرف‌کنندگان به‌ویژه اقشار کم‌درآمد شود. این بدان معنی است که برگشت به سیستم تک‌کشتی در فشرده‌سازی پایدار پذیرفته نیست. همچنین فشرده‌سازی پایدار باید نیاز انسان به محصولات غنی از پروتئین و کربوهیدرات‌ها را رفع نماید.
  5. اقتصاد روستایی: در بسیاری از کشورها، سیاست کشاورزی ارتباط تنگاتنگی با پشتیبانی اقتصادی از اقتصاد روستا دارد. برنامه ریزی برای حمایت از فشرده سازی می‌تواند به‌صورت بنیادین به تحقق اهداف فشرده‌سازی پایدار کمک نماید. دراین رابطه باید به مواردی ازجمله بازآفرینی مکانیسم‌های پشتیبانی در مکان و زمان‌های مختلف به‌منظور تشویق به‌کارگیری فشرده‌سازی پایدار، احیا و بازسازی خدمات به‌منظور جلب حمایت موردنیاز برای به‌کارگیری فشرده‌سازی پایدار و استفاده از علوم نوین، ارتباطات مدرن و ابزارهای مالی مناسب به‌منظور انعطاف‌پذیری بیشتر تولیدکنندگان توجه شود تا در برابر شوک‌ها و تکانه‌های بازار پاسخگو باشند(Garnett et al.2013).
  6. توسعه پایدار: فشرده‌سازی پایدار باید با اقدامات توسعه پایدار درگیر باشد. فشرده‌سازی پایدار یک مفهوم جدید و در حال رشد است که معنا و اهداف آن در معرض بحث و مجادله قرار دارد. ولی فشرده‌سازی پایدار تنها بخشی از آن چیزی است که برای بهبود پایداری سیستم غذایی نیاز است و به‌هیچ‌وجه معادل با امنیت غذایی نمی‌باشد. هم پایداری و هم امنیت غذایی ابعاد اجتماعی، اخلاقی و محیط زیستی دارند(Thompson,2008). درنتیجه به دست آوردن یک سیستم غذایی پایدار و بهبود بخش سلامت، نیاز به چیزی بیشتر از تغییرات در تولید کشاورزی دارد. دستور کارهای اساسی مشابهی باید مطرح شود تا مصرف شدید منابع و تولید ضایعات کاهش پیدا کند و همزمان نظارت، کارایی و انعطاف‌پذیری بهبود یابد.

نتیجه‌گیری

به‌کارگیری یک الگوی متمرکز برای تولید محصولات کشاورزی همانند فشرده‌سازی پایدار در جهان یک چالش مهم برای توسعه پایدار می‌باشد که نیاز به رویکردهای جدید برای چگونگی به‌کارگیری، مدیریت و اجرای تحقیقات برای نیل به توسعه دارد. فشرده‌سازی پایدار شامل رویکردهایی می‌باشد که علوم طبیعی و اجتماعی را به شیوه تولید دانش علمی و عملی از طریق طراحی مشترک و توسعه مشترک تحقیقات، ادغام می‌کند. به‌کارگیری فشرده‌سازی پایدار نیاز به درک اقتصاد سیاسی دارد که در آن غذا مبادله و قیمت‌ها تعیین می‌گردد و همچنین نیاز به اقتصاد کسب‌وکار در زنجیره تأمین از زمین تا مصرف‌کننده دارد. به‌منظور جهش پایدار برای تغییر الگو باید تحقیقات علمی در سیاست گنجانده شود و امکان تغییرات در مقیاس‌های بزرگ با ایجاد اعتماد سازمانی میان سهامداران فراهم شود. مدیریت فشرده‌سازی پایدار محصولات، رایزنی‌های سیاسی را به همراه دارد و سبب ترکیبی از تولید غذا و کشاورزی پایدار می‌شود که به مدیریت منابع طبیعی اکوسیستم‌ها و تولید غذای غنی کمک می‌کند(FAO, 2014). در همین رابطه فشرده‌سازی پایدار باید در مرکز توجه قرار بگیرد تا با مجموعه‌ای از استراتژی‌ها که هدف آن دستیابی به پایداری سیستم غذایی به معنای واقعی می‌باشد، ترکیب شود.

منابع

FAO. 2014. Building a common vision for sustainable food and agriculture: Principles and approaches. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.

Foley, J.A., N. Ramankutty, K.A. Brauman, E.S. Cassidy, J.S. Gerber, M. Johnston, N.D. Mueller, C. O’Connell, et al. 2011. Solutions for a cultivated planet. Nature 478: 337–342.

Garnett, T., Appleby, M. C., Balmford, A., Bateman, I. J., Benton, T. G., Bloomer, P., ... & Herrero, M. (2013). Sustainable intensification in agriculture: premises and policies. Science, 341(6141), 33-34.

Godfray, H.C.J., and T. Garnett. 2014. Food security and sustainable intensification. Philosophical Transactions of the Royal Society B 369: 20120273.

Godfray, H.C.J., J.R. Beddington, I.R. Crute, L. Haddad, D. Lawrence, J.F. Muir, J. Pretty, S. Robinson, et al. 2010. Food security: The challenge of feeding 9 billion people. Science 327: 812–818.

International Assessment of Agricultural Knowledge, Science and Technology for Development (IAASTD), Agriculture at the Crossroads (Island Press, Washington DC, 2009).

P. B. Thompson, Ed., The Ethics of Intensification (Springer, Heidelberg, Germany, 2008).

Panel, M. (2013). Sustainable intensification: a new paradigm for african agriculture. London: Agriculture for Impact.

Pardey, P.G., J.M. Beddow, T.M. Hurley, T.K.M. Beatty, and V.R. Eidman. 2014. A bounds analysis of world food futures: Global agriculture through to 2050. Australian Journal of Agricultural and Resource Economics 58: 571–589.

Phalan, B., Onial, M., Balmford, A., & Green, R. E. (2011). Reconciling food production and biodiversity conservation: land sharing and land sparing compared. Science, 333(6047), 1289-1291.

Pretty, J.N., C. Toulmin, and S. Williams. 2011. Sustainable intensification in African agriculture. International Journal of Agricultural Sustainability 9: 5–24.

Rockström, J., Williams, J., Daily, G., Noble, A., Matthews, N., Gordon, L., ... & de Fraiture, C. (2017). Sustainable intensification of agriculture for human prosperity and global sustainability. Ambio, 46(1), 4-17.

Tilman, D., C. Balzer, J. Hill, and B.L. Befort. 2011. Global food demand and the sustainable intensification of agriculture. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 108: 20260–20264.

Waters, C.N., J. Zalasiewicz, and C. Summerhayes, et al. 2016. The Anthropocene is functionally and stratigraphically distinct from the Holocene. Science 351(6229): aad2622-1-10.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.