1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. امنیت منطقه‌ای و تهدید افراط‌گرایی

نوع مطلب: مرور سیاست

21 بهمن 1396 ساعت 13:17 شماره مسلسل: 3300483

پیامدهای یک بازداشت

گذار سعد الحریری از اتحاد با عربستان

گذار سعد الحریری از اتحاد با عربستان

استعفای حریری باعث شد او، هم در عرصه داخلی لبنان و هم در منطقه با کاهش اعتبار و پرستیژ سیاسی مواجه شود. به همین دلیل برخی رفتارهای وی نشان دهنده این است که حریری در حال گذار از عربستان به سمت اتحاد با ترکیه است.

سیاست خارجی عربستان در دوران ملک سلمان با تغییراتی مواجه شده است. روندپژوهی سیاست خارجی عربستان از سال 1925 تا 2017 نشان می‌دهد که رویکرد غالب و در واقع مولفه غالب در سیاست خارجی عربستان «امنیت» است. البته در کنار این مولفه «هویت» نیز به عنوان مولفه‌ای اصلی به شمار می رود اما عنصر و مولفه تعیین‌کننده نیست. چرا که برداشت و ادراک پادشاهان سعودی از محیط خاورمیانه باعث جهت‌گیری سیاست خارجی این کشور شده است. در واقع الگوی حاکم بر سیاست خارجی عربستان براساس درک و تصور نخبگان سیاسی این کشور از تهدیدات و ایجاد اتحاد یا ائتلاف برای مقابله با این بحران‌ها است.

نخبگان سیاسی عربستان براساس تصورشان از تهدید خارجی، سیاست منطقه ای خود را طراحی نموده‌اند. در دروان ملک سلمان نیز محمد بن سلمان به عنوان «رهبر عملی» کشور با عبور از سیاست‌های محافظه کارانه دوران ملک عبدالله به سیاست های تهاجمی روی آورده است و به همین دلیل کنشهای عربستان در منطقه بسیار بیشتر شده است. در این ارتباط محمد بن سلمان با هدف کسب مشروعیت داخلی و منطقه‌ای اقدام به حمله به یمن کرد و در سه سال گذشته در این جنگ هزینه های زیادی را متحمل شده است. علاوه بر این حمایت عربستان از گروه های مسلح و تروریستی در سوریه بیشتر شد. به قدرت رسیدن دونالد ترامپ در آمریکا به معنای نوعی «جهش سیاسی» برای بن سلمان تلقی می شود. چرا که وی که تا پیش از آن به عنوان جانشین ولیعهد عربستان مطرح بود با روی کار آمدن تیم جدید در کاخ سفید موفق شد خود را به عنوان بهترین گزینه به کاخ سفید بقبولاند.

حریری آنکارا را به حمایت از ارتش و نیروهای امنیتی لبنان فراخوانده است.

«مایکل والف» نویسنده کتاب«آتش و خشم در کاخ سفید ترامپ» با اشاره به مطالبی درخصوص چگونگی قدرت گرفتن محمد بن سلمان ولیعهد عربستان سعودی و کمک شایان ترامپ به رخ دادن این امر آورده است: «ترامپ به دوستان خود گفت: ما آدم خود را در راس کار قرار دادیم».

بنابراین حمایتهای ترامپ از بن سلمان در سیاست خارجی عربستان نیز تاثیرگذار بود و بن سلمان با اتکای به این حمایتها مشی تهاجمی خود در منطقه را تشدید کرد. پس از سفر ترامپ به عربستان در خرداد ماه96 عربستان به همراه امارات، بحرین و مصر، قطر را محاصره و تمامی روابط خود را با این کشور قطع کردند. این بحران در 7 ماه گذشته همچنان ادامه دارد. این نوع نگاه در سیاست خارجی نشان دهنده این است که عربستان با گذر از سیاست های محافظه کارانه اکنون سعی دارد تا با کنشگری در منطقه به نوعی خود را صاحب نقش تعیین کننده معرفی کند.

اشتباه استراتژیک بن سلمان

اما آخرین اقدام ماجراجویانه بن سلمان در مورد سعد الحریری نخست وزیر لبنان بود. اقدامی که واکنش ها و پیامدهای آن نشان دهده اشتباهی استراتژیک از سوی بن سلمان بوده است. سعد حریری نخست وزیر لبنان 13 آبان ماه به صورت کاملا ناگهانی و از ریاض از سمت خود استعفا کرد. استعفای حریری دقیقا بلافاصله بعد از دو سفر متوالی وی به عربستان سعودی و دیدار با مسئولان این کشور اعلام شد. نشریه بریتانیایی ایندیپندنت با انتشار مقاله‌ای به قلم رابرت فیسک اعلام کرد که استعفای سعد حریری از نخست وزیری لبنان نه به میل خود بلکه با اجبار عربستان سعودی بود. نویسنده مقاله با اشاره به همزمانی استعفای آقای حریری، حصر ۱۱ شاهزاده سعودی و دستگیری ده‌ها مقام بلندپایه از این واقعه به عنوان «شب دشنه‌های بلند» یاد کرده که در جریان آن در یک شب حدود ۴۰۰ مخالف سرشناس و پرنفوذ آدولف هیلتر توسط گشتاپو به قتل رسیدند. نویسنده این واقعه را تلاش محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان برای تحکیم پایه‌های قدرت خود خوانده است. این در حالی بود که حریری پس از بازگشت به لبنان به نوعی به استعفای اجباری خود اعتراف کرد و رسانه ها با ذکر شواهدی اعلام کردند که وی در عربستان تحت بازداشت خانگی قرار داشته و مجبور به موضع گیری علیه حزب الله لبنان شده است. این مسئله باعث شد تا حریری هم در عرصه داخلی لبنان و هم در عرصه منطقه ای با کاهش اعتبار و پرستیژ سیاسی مواجه شود و وی عامل این مسئله را بن سلمان می داند. به همین دلیل برخی رفتارهای وی نشان دهنده این است که حریری در حال گذار از عربستان به سمت اتحاد با ترکیه است.

چرخش سعد الحریری از عربستان به سمت ترکیه

سعد الحریری نخست وزیر لبنان اخیرا در سفری دوروزه به ترکیه سفر کرد. این سفر بسیار مهم بوده و می تواند حکایت از نوع نگاه وی به منطقه و همچنین تغییرات رفتاری وی باشد. چرا که ترکیه و عربستان به عنوان دو کشور رقیب در منطقه مطرح شده اند و این در حالی است که سعد الحریری روابط دوستانه‌ای با عربستان داشته است. حریری پس از انجام این سفر اعلام کرد: "دولت ترکیه را به حمایت از طرح تقویت ارتش و نیروهای امنیتی و نیز طرح سرمایه گذاری در زیرساخت های لبنان فراخواندم و درخواست کردم بخش خصوصی ترکیه یک سوم سرمایه آن را تامین کند". این نوشته های حریری با وجود کوتاه و خلاصه بودن معانی زیادی را در دل خود جا داده است به ویژه اینکه طرف او ترکیه است؛ کشوری که عربستان در بسیاری از پرونده ها به ویژه در خصوص بحران تحریم قطر و مسأله نوع نگاه به اخوان المسلمین، آن را رقیب خود می‌پندارد. اما حریری آنکارا را به حمایت از ارتش و نیروهای امنیتی لبنان فراخواند و علاوه بر این از مقامات ترک خواست از طرح سرمایه گذاری در زیرساخت های لبنان حمایت کنند.

در شرایط کنونی تمایل حریری به تحکیم ارتباط با ترکیه می تواند بسیار مهم باشد چرا که اساسا عربستان و ترکیه دو رقیب منطقه ای به شمار می روند. این در حالی است که سعد الحریری روابط دوستانه و مناسبی با عربستان داشته است.

تمایل حریری به تحکیم ارتباط با ترکیه میتواند بسیار مهم باشد چرا که اساسا عربستان و ترکیه دو رقیب در منطقه هستند.

روابط سعد حریری با آل سعود، روابطی قدیمی و گسترده است و از زمان رفیق حریری پدر نخست وزیر فعلی لبنان آغاز شد. تا قبل از تحولات اخیر روند روابط دو طرف بسیار نزدیک دنبال می‌شد به گونه ای که حریری علاوه بر گذرنامه لبنانی داری تابعیت سعودی نیز می باشد. علاوه بر این الحریری در زمینه اقتصادی صاحب یکی از شرکت های بزرگ در عربستان است. "سعودی اوجیه"، یک شرکت فعال در حوزه‌های ساخت‌وساز و توسعه املاک و مستغلات در عربستان بوده که متعلق به حریری است. شرکت «اوجیه» که دفتر مرکزی آن در شهر ریاض قرار دارد در سال 1978 توسط «رفیق حریری»، نخست‌وزیر اسبق لبنان و پدر «سعد حریری» پایه‌گذاری شد.

در واقع فشار عربستان بر سعد الحریری باعث شده است تا وی به بازنگری در اولویت های منطقه ای خود بپردازد. انتخاب ترکیه نیز بسیار هوشمندانه و اقدامی با هدف پاسخ به عربستان صورت گرفته است. در درجه اول ترکیه به عنوان کشوری مطرح است که بیشترین کمک ها را در کنار ایران به قطر در چند ماه گذشته داشته است. در جریان محاصره قطر از سوی آل سعود دوحه تنها با کمک های ایران و ترکیه توانست به مقابله با طرح های سعودی ادامه دهد. بنابراین ترکیه در این ماجرا به عنوان رقیب و دشمن عربستان مطرح شد. از سوی دیگر در جریان اعلام قدس به عنوان پایتخت اسرائیل از سوی ترامپ ترکیه در کنار دیگر کشورهای اسلامی با این مسئله مخالفت کردند. این در حالی بود که عربستان به صورت پنهانی از این اقدام حمایت کرده و حتی به محمود عباس رئیس تشکلات خودگردان پیشنهاد انتخاب شهر ابودیس به جای قدس را داد. اظهارات حریری در مورد تاکید بر پایتختی قدس برای فلسطین به خوبی نشان می دهد که حریری کاملا از رویکرد سعودی در خصوص تصمیم دونالد ترامپ مبنی بر اعلام قدس به عنوان پایتخت اسرائیل فاصله دارد، زیرا عربستان به همراه امارات، در راستای فرآیند عادی سازی روابط با تل‌آویو، کشورهای عربی را به قبول «معامله قرن» و به رسمیت شناختن قدس به عنوان پایتخت اسرائیل فرامی خواند و این چیزی است که بسیاری از رسانه های غربی به آن اشاره و اعلام کردند، عربستان محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین را برای قبول این معامله و یا کناره گیری از قدرت تحت فشار قرار داده است. روزنامه الشرق قطر در این مورد تاکید کرده که صحبت های حریری نشان می دهد، برای مقابله با این تصمیم در کنار ترکیه قرار دارد زیرا نوشته های او حامل پافشاری بر مخالفت جدی با این تصمیم آمریکا است که این چالش طلبی و یا چه بسا سیلی محکمی به عربستان سعودی است.

علاوه بر این تلاش آشکار سعودی‌ها برای به بحران کشیدن اوضاع نسبتاً با ثبات لبنان پس از شکل‌گیری ائتلاف جریان 14 مارس نزدیک به حزب المستقبل و جریان 8 مارس نزدیک به حزب الله و پایان بن بست 2 ساله سیاسی در این کشور، موجب ایجاد نگاه بدبینانه نسبت به دخالت و ماجراجویی خطرناک عربستان در میان اغلب جریان‌ها، احزاب و مردم لبنان گردید. در این شرایط حریری به عنوان نخست وزیر لبنان با آگاهی از فضای سیاسی و اجتماعی ضد سعودی موجود در جامعه لبنان، سیاست دوری از عربستان را با فراغ بال بیشتری دنبال می‌کند. از این رو می توان عنوان کرد اختلافات بین محمد بن سلمان ولیعهد سعودی و سعد الحریری نخست وزیر لبنان در حال دور کردن لبنان از اتحاد با عربستان است. وارد کردن ترکیه به عرصه نظامی و اقتصادی لبنان برای آل سعود یک شکست باشد و به عنوان آغازی بر پایان روابط گرم و پیشین حریری با خاندان سعودی قلمداد شود.

پایان سخن

تغییر نوع نگاه عربستان به منطقه برای ریاض قطعا بدون هزینه و پیامد نخواهد بود. چرا که محمد بن سلمان به دنبال اجرای نقشی در خاورمیانه است که فراتر از ظرفیت های عربستان در شرایط کنونی است. ایجاد شکاف در شورای همکاری خلیج فارس و شکست های متعدد منطقه ای به خوبی گویای ظرفیت فعلی عربستان است. در این شرایط فشار بر سعد الحریری در جهت استعفا و محکوم کردن نقش حزب الله در عرصه سیاسی- نظامی لبنان باعث شده است تا عربستان، سعد الحریری یکی از نزدیکترین متحدان خود را نیز از خود دور کند. درخواست کمک الحریری از ترکیه به معنای گرایش وی به رقیب عربستان و به معنای سرخوردگی و خشم وی نسبت به ریاض است. در خوشبینانه ترین حالت می توان این اقدام الحریری را اقدامی در جهت توازن در سیاست خارجی عربستان دانست. اما به نظر می رسد اقدامات بن سلمان علیه لبنان باعث شده است تا حریری به عنوان نخست وزیر لبنان چاره ای جز تغییر در اولویتهای منطقه ای نداشته باشد.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

مطالب مرتبط

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.