1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. نهادهای بین‌المللی و منطقه‌ای

نوع مطلب: مرور سیاست

12 دی 1396 ساعت 12:46 شماره مسلسل: 3300453

اقتصاد دانش‌بنیان در اتحادیه اروپا

اقتصاد دانش‌بنیان در اتحادیه اروپا

دولت‌های عضو اتحادیة اروپا در این موضوع اتفاق نظر دارند که یگانه راه نجات اقتصاد و صنعت بحران‌زدة اتحادیه در توسل جستن به اقتصادی مبتنی بر «سرمایه انسانی»، «تحقیقات کاربردی»، «دستاوردهای نوآورانه» و «صنایع کوچک و متوسط» است.

مقدمه

اتحادیة اروپا (EU-28) درعمر شصت‌سالة خود (1957 تا 2017) در هر مرحله‌ای گامی به جلو برداشته و با تصویب معاهده‌های مختلف از جمله معاهدة پاریس در سال 1952 میلادی، معاهدة جامعه اقتصادی اروپا و اوراتوم در 1958، معاهدة بروکسل (ادغام) در 1968، قانون اروپای واحد در سال 1987 با هدف تکمیل بازار واحد تا سال 1992، معاهدة ماستریخت در سال 1992 با تعیین زمان جریانیافتن پول واحد یورو و گسترش صلاحیت اتحادیه به دیگر حوزه‌ها، معاهدة آمستردام در سال 1998 و معاهدة نیس در سال 2001 میلادی که شرایط را برای عضویت دوازده کشور جدید در اتحادیه فراهم کرد و درنهایت معاهدة لیسبون که جایگزین قانون اساسی اروپا شد و از آغازین روز ماه پایانی سال 2009 به اجرا درآمده است، باعث گسترش و تعمیق تدریجی خود شده است.

با وجود کاستی‌ها و ضعف‌های قابل‌توجه در سطح اتحادیة اروپا، مجموعه تحولاتی که این شصت سال در جامعة/اتحادیة اروپا صورت گرفته، آن را به یکی از موضوع‌های مهم و جذاب تحقیقاتی تبدیل کرده و پژوهشگران بسیاری در این حوزه به تتبع و تألیف پرداخته‌اند. یکی از مباحثی که به‌شدت موردتوجه محققان قرار گرفته، همگرایی اقتصادی در سطح اتحادیة اروپا است. این نوع همگرایی، محور داستان موفقیت اتحادیة اروپا است. درواقع حذف تدریجی موانع اقتصادی طی شصت سال گذشته به بهبود استانداردهای زندگی، فرصت‌های جدید برای سرمایه‌گذاران و پیوندهای نزدیک‌تر سیاسی و اقتصادی میان کشورهای عضو کمک کرده است.

نگاه حقوقی اتحادیه اروپا به اقتصاد دانشبنیان

مادة 3 معاهدة اتحادیة اروپا، نظام اقتصادی اتحادیة اروپا را بر اساس سرمایهداری رفاه اجتماعی تعریف کرده است، بدین معنی که این نظام اقتصادی ضمن برخورداری از بازار آزاد، شاهد دخالت نهادهای اصلی اتحادیة اروپا در ایجاد و توسعه رفاه برای شهروندان ساکن در اتحادیه است. به‌عبارت‌دیگر، اتحادیة اروپا با الگوگیری از نظام اقتصادی آلمان از یک نظام اقتصاد اجتماعی مبتنی بر بازار برخوردار است به‌نحوی‌که دولت آزادی فعالیت اقتصادی را تضمین و درعین‌حال برای ایجاد تعادل اجتماعی تلاش می‌کند.

ازاین‌رو، کمیسیون اروپا به‌عنوان بازوی اجرایی اتحادیة اروپا به تهیه و تنظیم دستورالعمل‌های اقتصادی در راستای تحقق برنامههای دولت رفاهی مبادرت میکند که ازجملة آن‌ها میتوان به سند چشم‌انداز «اروپا 2020» اشاره کرد که با توجه به مسائل گذشته و پیش روی اتحادیه، اولویتها و اهداف کلان اقتصادی آن برای بازة زمانی 2010 تا 2020 میلادی را مبتنی بر دانش، تحقیق و نوآوری و همچنین کارآفرینی اعلام کرده است. افزون بر الزام اتحادیه به تکمیل بازار داخلی و حرکت در راستای سرمایه‌داری رفاه اجتماعی، مواد 120 و 148 معاهدة کارکرد اتحادیة اروپا، دولت‌های عضو اتحادیه را به ترتیب ملزم به تدوین و اتخاذ سیاست‌های اقتصادی و اشتغالزایی کرده است. از سوی دیگر، مادة 173 نیز دولت‌های عضو و اتحادیه را به بهره‌گیری از مؤلفه‌های دانش، تحقیق، نوآوری و توسعةفناوری در جهت حفظ رقابت‌پذیری صنایع اتحادیة اروپا ملزم شده و در مادة 175 معاهدة کارکرد اتحادیة اروپا به این موضوع اشارة مستقیم شده است که سیاست‌های اقتصادی باید در راستای انسجام اجتماعی و رفع چالش‌های شهروندان در سطح اتحادیه تدوین و اجرا شود.

با وجود میل به تعمیق همگرایی در عرصة اقتصادی و تمایل به تسری آن در دیگر حوزه‌ها، اتحادیة اروپا کماکان با چالش‌های جدی در بحث اقتصاد کلان خود روبه‌رو است و این معضلات بر شدت بحران‌های اجتماعی نیز افزوده است. اتحادیة اروپا همواره با چالش‌هایی همچون نرخ پایین اشتغال، رشد اقتصادی ضعیف‌تر نسبت به دیگر قدرت‌های اقتصادی و ضعف در حفظ رقابت‌پذیری صنایع خود روبه‌رو بوده که بی‌تردید پیامدهای این مشکلات اقتصادی به سطح جامعه و زندگی شهروندان اروپا نیز انتقال یافته است. جمع‌بندی چالش‌های بیرونی و داخلی اتحادیة اروپا در آغاز قرن بیستویکم، تصمیمگیران اتحادیه را به سمت تدوین سندی با عنوان «استراتژی لیسبون» سوق داد. هدف از تدوین و اجرای چنین سند توسعهمحوری، تبدیل اقتصاد اتحادیة اروپا به رقابت‌پذیرترین و پویاترین اقتصاد دانش‌بنیان در جهان بوده و نیل به این هدف را در تمرکز بر تحقیق، نوآوری و کارآفرینی به‌عنوان موتور تغییرات اقتصادی و درنهایت سرمایه‌گذاری در حوزة نیروی انسانی و کسب سرمایة انسانی دانسته‌اند.

رویکرد اسنادی و نظری اتحادیه اروپا به اقتصاد دانشبنیان

اتحادیة اروپا نگاهی غایتمند به مبحث اقتصاد دانش‌بنیان نداشته، بلکه فقط این نوع از اقتصاد را ابزاری برای دستیابی به مجموعه‌ای از اهداف و اولویت‌ها همچون رشد اقتصادی بالا، کاهش نرخ بیکاری و حفظ رقابت‌پذیری صنایع دانسته است.اما بحران اقتصادی سرایتیافته از آمریکا به کشورهای اروپا بهخصوص منطقة یورو در سال 2008 و شکل‌گیری بحران بدهی در سال 2010 میلادی، منجر به شکست استراتژی لیسبون و حتی عقب‌گرد شدید اقتصاد کلان اتحادیة اروپا شد. بااین‌حال، کمیسیون اروپا در سوم مارس 2010، طرحی با عنوان «اروپا 2020: راهبردی اروپا برای رشد هوشمند، پایدار و همه‌جانبه» پیشنهاد داد و شورای سران اتحادیة اروپا در هفدهم ژوئن 2010 این برنامه چشم‌اندازدهساله را به تصویب رساند. سند راهبردی «اروپا 2020»، سه اولویت کلان برای خود متصور شده است: 1) رشد هوشمند؛ توسعة اقتصادی بر مبنای دانش و نوآوری، 2) رشد پایدار؛ تقویت اقتصادی سبزتر، رقابتی‌تر و بهره‌مند از منابع کارآمدتر و 3) رشد همه‌جانبه؛ بسط اقتصادی با توان حمایت از نرخ اشتغال بالا و تأمین‌کنندة انسجام اجتماعی و منطقه‌ای تا پایان سال 2020 میلادی.

بنای برنامةچشم‌انداز «اروپا 2020» بر دانش، تحقیق و نوآوری و همچنین کارآفرینی را می‌توان در الگوی اقتصادی جوزف شومپیتر شاهد بود. وی در دیدگاه اقتصادی خود، نوآوری و کارآفرینی را لازم و ملزوم یکدیگر دانسته و دستیابی به رشد اقتصادی را از ایجاد پیوند بین آن دو قلمداد کرده است. ازنظر شومپیتر، بدون نوآوری، کارآفرینان وجود ندارند و بدون دستاورد کارآفرینی بازدة سرمایه‌داری و نیروی محرکة سرمایه‌داری وجود نخواهد داشت. علاوه بر این، شومپیتر کارآفرینی را به‌عنوان نیروی مؤثر در تخریب خلّاق می‌بیند. هنگامی‌که مدیر یک واحد صنعتی، عوامل ورودی در تابع تولید را برای دستیابی به بالاترین کارایی فنی ترکیب می‌کند، کارآفرین سطح کارکرد تولید را با نوآوری تغییر می‌دهد. درنتیجه، کارآفرین نظام اقتصادی را از طریق ایجاد محصولات جدید یا روش‌های تولید جدید از حالت ایستا خارج می‌کند. جوزف شومپیتر این فرایند را تخریب خلّاق می‌نامد که آن را به‌عنوان نیروی محرکه رشد و توسعه اقتصادی می‌بیند. با وجود تأکید وی بر مؤلفه‌های «نوآوری» و «کارآفرینی»، در مکتوبات این نویسنده اتریشی به نقش دانش در رشد اقتصادی اشاره مستقیمی نشده است. بر این اساس اقتصاددانان نوشومپیتری برای اضافهکردن مؤلفة دانش به نظریة اقتصادی شومپیتر و تکمیل دیدگاه‌های وی به موضوع انباشت دانش در کنار سه عامل نوآوری، کارآفرینی و تخریب خلّاق پرداختهاند. این بدین معنی است که در فرایند رشد اقتصادی، انباشت دانش و به‌طورکلی مؤلفة «دانش» از جایگاهی اساسی برخوردار است.

اضلاع اقتصاد دانشبنیان در اتحادیه اروپا

فارغ از بحث نظری میان قرابت دیدگاه‌های اقتصادی جوزف شومپیتر با رویکرد اتحادیة اروپا به اقتصاد دانش‌بنیان، مجموعه‌ای از موضوعات و چالشهای اقتصادی-اجتماعی در صحنة نظام بین‌الملل و نظام داخلی اتحادیه در حداقل سه دهة اخیر باعث شده اتحادیة اروپا به اقتصاد دانش‌بنیان و تقویت ارکان آن همچون دانش، تحقیق، نوآوری و کارآفرینی توجه همه‌جانبه‌ای نشان دهد. مسائلی چون جهانی‌شدن، تغییر ماهیت اقتصاد جهانی، تشدید رقابت‌های اقتصادی از سوی شرکای اتحادیه و غلبه بر پیامدهای بحران اقتصادی به‌عنوان موضوعات و چالش‌های خارجی و رشد اقتصادی پایین، افزایش نرخ بیکاری، کهنسالی جامعة اروپا، تغییرات آبوهوایی و کمبود منابع انرژی و چالش‌های اجتماعی در زمرة معضلات اقتصادی-اجتماعی داخلی، جملگی منتج به آن شد که اتحادیة اروپا مصمم به تقویت ارکان اقتصاد دانش‌بنیان شود. ازاین‌رو، اتحادیة اروپا با هدف مقابله با مسائل و چالش‌های نامبرده، به تدوین برنامة چشم‌انداز «اروپا 2020» و برنامة «افق 2020» اقدام کرد تا با اجرای کامل آن تا پایان سال 2020 میلادی، حداقل 7/3 میلیون شغل جدید ایجاد کرده و رقمی حدود 800 میلیارد یورو به تولید ناخالص داخلی خود تا پایان سال 2025 میلادی بیفزاید. این انتظار وجود دارد که تا پایان برنامة «افق 2020» بخش اعظمی از چالش‌های اجتماعی از طریق توجه کمیسیون اروپا و دولت‌های عضو به ارکان اصلی اقتصاد دانش‌بنیان همچون دانش، نوآوری و کارآفرینی رفع شود.

اتخاذ رویکرد اقتصادی مبتنی بر دانش، تحقیق، نوآوری و کارآفرینی از سوی اتحادیة اروپا در قالب برنامةچشم‌انداز «اروپا 2020» نه به‌عنوان یک هدف، بلکه به مثابه ابزاری برای دستیابی به رشد اقتصادی هوشمند، پایدار و همه‌جانبه، افزایش نرخ اشتغال، حفظ رقابت‌پذیری صنایع و رفع چالش‌های اجتماعی است.بنابراین سیاست‌های اتحادیة اروپا در حوزة دانش، نوآوری و کارآفرینی باید با این رویکرد بررسی شود که مجموعه سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی اتحادیه در این حوزه تا چه میزان در دستیابی به اهداف نامبرده نقش داشته است. به‌عبارت‌دیگر، بسترسازی اتحادیة اروپا و دولت‌های عضو در تربیت نیروی انسانی کارآمد و دستیابی به سرمایة انسانی، اجرای سیاست‌هایی در راستای تقویت اضلاع مثلث دانش (دانش، تحقیق و نوآوری) و هدایت ایده‌ها و دستاوردهای نوآورانه به سمت بازار از طریق کارآفرینی، موضوعاتی است که برآیند آن‌ها نشان خواهد داد اتحادیة اروپا تا چه اندازه به اهداف ترسیمی خود دست یافته است.

به‌طورکلی، نوشتار حاضر با این فرضیه به رشتة تحریر درآمده که مجموعه‌ای از چالش‌های اقتصادی- اجتماعی داخلی و خارجی در سدة جدید موجب سیاستگذاری اتحادیة اروپا در حوزههای دانش، تحقیق، نوآوری و کارآفرینی به‌عنوان ارکان اقتصاد دانش‌بنیان شده است. باوجودآنکه مطالب مطروحه تأییدی بر فرضیة اصلی بالا بوده است، به نظر می‌رسد واقعیات کنونی اتحادیة اروپا صدق این گزاره را که «استمرار بحران اقتصادی در حداقل دهه دوم قرن بیستویکم و تقویت جریان ضد وحدت اروپا می-تواند اولویت‌های کلان سند اروپا 2020 را که در جهت تقویت ارکان اقتصاد دانش‌بنیان تدوین شده، با مانع روبه‌رو سازد» نمی‌تواند رد کند. تعمیق بحران مالی و بدهی در برخی از کشورهای اروپایی و تقویت جریان یورواسکپتیک و ملیگرا در سطح اتحادیة اروپا در کنار ظهور و تشدید چالش‌های اجتماعی همچون بحران مهاجرت در سطح اتحادیه و نبود هم‌ترازی اقتصادی و هماهنگی ساختاری میان دولت‌های عضو مانع از آن شده که اتحادیه از رقبای سنتی و نوظهور اقتصادی خود پیشی گیرد، اگرچه دور از انتظار نیست که حتی نتواند به اولویت‌های کلان مصرح در سند راهبردی «اروپا 2020» نائل آید.

فرجام سخن

اتفاق‌نظر دولت‌های عضو اتحادیة اروپا در این موضوع که یگانه راه نجات اقتصاد و صنعت بحران‌زدة اتحادیه در توسل جستن به اقتصادی مبتنی بر «سرمایه انسانی»، «تحقیقات کاربردی»، «دستاوردهای نوآورانه» و «صنایع کوچک و متوسط» است، موضوعی است که می‌تواند موردتوجه سیاستگذاران و تصمیمگیران جمهوری اسلامی ایران نیز قرار گیرد. توجه ویژة رهبران و عقلای نظام جمهوری اسلامی ایران به مقولة اقتصاد دانش‌بنیان و ارکان آن در اقتصاد آیندة کشور نشان از آن دارد که برای رشد پویا و بهبود شاخص‌های اقتصاد مقاومتی و دستیابی به اهداف سند چشم‌انداز بیست‌ساله چاره‌ای جز هدایت کشور به سمت اقتصادی مبتنی بر دانش، نوآوری و کارآفرینی نیست.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.