1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. امنیت منطقه‌ای و تهدید افراط‌گرایی

نوع مطلب: مرور سیاست

5 دی 1396 ساعت 15:30 شماره مسلسل: 3300448

اتحادیه اروپا و عراق: از ثبات‌سازی تا جلوگیری از تغییر موازنه قوای منطقه‌ای

اتحادیه اروپا و عراق: از ثبات‌سازی تا جلوگیری از تغییر موازنه قوای منطقه‌ای

به نظر می‌رسد خاورمیانه و اروپا، تأثیر متقابل غیرقابل‌انکاری برساخت آینده‌های یکدیگر بر عهده خواهند داشت. سیاست اتحادیه اروپا در مواجهه با تحولات عراق نیز در بستر سیاست‌های خاورمیانه‌ای اتحادیه اروپا به‌ویژه ثبات‌سازی و جلوگیری از تغییر موازنه قوای منطقه‌ای قابل‌درک است.

استراتژی جدید اتحادیه اروپا در حوزه عراق در ماه ژانویه سال 2018 منتشر خواهد شد. اتحادیه اروپا به‌عنوان یکی از سه قدرت اقتصادی و سیاسی عمده نظام بین‌الملل، کنشگر مهمی در مسائل خاورمیانه است. در این چارچوب، ابعاد مختلف کنش‌های اتحادیه اروپا در منطقه خاورمیانه از مسائل موردتوجه تحلیل گران نظام بین‌الملل و پژوهشگران مطالعات امنیتی و سیاست خارجی بوده است. این مسئله ازآنجا اهمیت می‌یابد که ازجمله با توجه به تعینات ساختاری جدید در حوزه نظام بین‌الملل و در منطقه خاورمیانه، به نظر می‌رسد خاورمیانه و اروپا، تأثیر متقابل غیرقابل‌انکاری برساخت آینده‌های یکدیگر بر عهده خواهند داشت. به نظر می‌رسد سیاست اتحادیه اروپا در مواجهه با تحولات عراق نیز در بستر سیاست‌های خاورمیانه‌ای اتحادیه اروپا به‌ویژه ثبات سازی و جلوگیری از تغییر موازنه قوای منطقه‌ای قابل‌درک باشد.

مهم‌ترین راهبردهای اتحادیه اروپا در مواجهه با تحولات خاورمیانه

به نظر می‌رسد با توجه به افزایش اهمیت ژئوپلیتیکی و امنیتی خاورمیانه برای اروپا، اتحادیه اروپا چاره‌ای جز کنشگری بیشتر در خصوص تحولات این منطقه نخواهد داشت. واقعیتی که هم در اسناد امنیتی و دفاعی کشورهای عمده عضو اتحادیه اروپا و هم در اسناد اتحادیه اروپا قابل‌ردیابی است. در ضمن در ماه‌های اخیر سطح کنشگری کشورهایی چون فرانسه و آلمان در منطقه خاورمیانه فزونی یافته است. به‌عنوان‌مثال فرانسه با استفاده از پیشینه حضور تاریخی خود در منطقه شامات و لبنان، در ارتباط با تحولات مرتبط با استعفای نخست‌وزیر لبنان، خود را بازیگری تعیین‌کننده نشان داد. آلمان نیز به دنبال گسترش حضور در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا به‌ویژه کشورهای حوزه خلیج‌فارس البته بااحتیاطی بیشتر و هیاهویی کمتر است.

دیگر آنکه به نظر می‌رسد حفظ مرزهای بین‌المللی موجود و ساختارهای دولت‌ملت در خاورمیانه برای اتحادیه اروپا واجد اهمیت شده است. مخاطرات غیرقابل‌انکار دولت‌های ورشکسته ازجمله دو پدیده آوارگی و پناه‌جویی، توان گسستن تمام دستاوردهای اتحادیه اروپا را دارد. مسئله‌ای که باعث شده اتحادیه اروپا به این نتیجه برسد که ترسیم مجدد مرزهای منطقه نه آسان خواهد بود و نه مطلوب.

تلاش برای ریشه‌کن کردن ریشه‌های ایجاد موج‌های پناه‌جویی از طریق اصلاحات نهادی و توسعه‌ای و با استفاده از ابزارهای قدرت نرم اروپا نیز از دیگر راهبردهای منطقه‌ای اتحادیه اروپا بوده است و به‌کرات در اسناد مرتبط بازتاب داشته است. در این نگاه، اتحادیه اروپا همچنین به دنبال تأثیرگذاری بر پویش‌های سیاسی داخلی کشورهای خاورمیانه با استفاده از ظرفیت‌های قدرت نرم خود است. این نکته ازآنجا اهمیت می‌یابد که به نظر می‌رسد در عصر مواجهه به ترامپ، اروپا به نسبت آمریکا، قدرت هنجاری قابل‌قبول‌تری در منطقه خاورمیانه خواهد بود. اروپا و به‌ویژه کشور آلمان بزرگ‌ترین پذیرنده پناه‌جویان سوری و عراقی در جهان هستند و این سیاست اروپا و آلمان، احتمالاً به افزایش نفوذ در سطح نخبگی و سیاسی این کشورها در میان‌مدت و بلندمدت منجر خواهد شد. اتحادیه اروپا در مذاکرات هسته‌ای ایران نیز نقشی مهم و میان‌دارانه بر عهده داشت. همچنین در منازعه فلسطین، اتحادیه اروپا توانسته است تا حدودی خود را به‌عنوان یک میانجی بی‌طرف معرفی کند. این ظرفیت‌های حوزه قدرت نرم، احتمالاً این امکان را برای اتحادیه اروپا مهیا خواهد کرد که هم نقش میانجی و هم نقش ضامن رعایت توافقات صلح در منطقه را بر عهده گیرد.

جلوگیری از تغییر موازنه قوای منطقه‌ای نیز از دیگر راهبردهای اتحادیه اروپا و کشورهای عمده عضو این اتحادیه بوده است. به نظر اتحادیه اروپا یکی از پدیده‌های ثبات‌بخش در منطقه خاورمیانه، موازنه قوای قدرت‌های منطقه‌ای خواهد بود و هرگونه تغییر در موازنه قوا در منطقه، پویش‌های ثبات زدا را فعال خواهد کرد. محدودسازی عوامل روندها و بازیگران امنیت‌زدا در منطقه خاورمیانه نیز در کانون توجه اروپا قرار دارد. به‌عنوان‌مثال اتحادیه اروپا در تلاش است در سطح امکانات خود، آثار منطقه‌ای کنش‌های برجامی و حوزه فلسطین گروه جدید حکمرانی کاخ سفید را کنش‌هایی امنیت‌زدا می‌داند محدود سازد.

استفاده از ظرفیت‌های کنش گری در منطقه خاورمیانه برای افزایش سهم اتحادیه اروپا در تنظیم دستور کار بین‌المللی نیز از دیگر راهبردهای سیاست خارجی اتحادیه اروپا است. به‌عنوان‌مثال، سطح کنش گری اتحادیه اروپا ازجمله در مناطقی چون اروپای شرقی به علت مقاومت روسیه محدودیت‌هایی دارد. بااین‌وجود، منطقه خاورمیانه هم واجد اهمیت کافی و هم واجد ظرفیت لازم برای کنش گری قدرت‌های اروپایی و درنتیجه افزایش جایگاه این قاره در تنظیم دستور کار جهانی است.

اتحادیه اروپا و عراق

به نظر می‌رسد سیاست‌های اتحادیه اروپا در مواجهه با تحولات عراق نیز در چارچوب سیاست‌های خاورمیانه‌ای اتحادیه اروپا قابل‌تحلیل باشد. عراقی که نماینده بخش مهمی از پویش‌هایی بوده است که در سال‌های اخیر منطقه خاورمیانه و اروپا را درگیر کرده است. پویش‌هایی چون حرکت عراق به سمت یک دولت مضمحل؛ تبدیل‌شدن عراق به یکی از کانون‌های برسازنده موج‌های آوارگی و کنش‌های تروریستی در اروپا و رقابت‌های ژئوپلیتیکی ثبات زدا در منطقه.

به نظر می‌رسد بخش‌های‌ مهمی از اسناد مرتبط با تنظیم سیاست اتحادیه اروپا در قبال عراق نیز در ارتباط با نگرانی‌های فوق تهیه‌شده باشد. سه سند اصلی تنظیم‌کننده روابط عراق و اتحادیه اروپا، توافقنامه همکاری و مشارکت اتحادیه اروپا و عراق در سال 2012، "راهبرد منطقه‌ای اروپا برای سوریه، عراق و تهدید داعش" که در سال 2015 نهایی شد و سرانجام، استراتژی جدید اتحادیه اروپا در قبال عراق است که در ژانویه 2018 منتشر خواهد شد.(1)

با بررسی سندهای فوق درمی‌یابیم که دور کردن عراق از موقعیت یک دولت مضمحل ازجمله اهداف طرف اروپایی بوده است. به‌عنوان‌مثال در اسناد اتحادیه اروپا انجام اصلاحات نهادی در حوزه حکومت قانون؛ مبارزه با فساد؛ ایجاد دولت فراگیر و مقابله با به حاشیه رانده شدن گروه‌های اجتماعی و مذهبی و قومی؛ حفظ حقوق اقلیت‌ها و کمک به انتخابات مجلس عراق در سال 2018 موردتوجه قرارگرفته است. حفظ اتحاد و تمامیت عراق نیز ازجمله محورهای سیاست عراقی اتحادیه اروپا بوده است. واقعیتی که در مخالفت جدی اتحادیه اروپا با همه‌پرسی تجزیه کردستان عراق بازتاب یافت.

تلاش برای محدودسازی نفوذ کشورهای منطقه در سپهر سیاسی عراق نیز از دیگر راهبردهای موردتوجه اتحادیه اروپا بوده است. گفتیم که اتحادیه اروپا به‌شدت نگران به هم خوردن موازنه قوای منطقه‌ای است. در این چارچوب، اتحادیه اروپا افزایش نفوذ ایران در سپهر سیاسی و امنیتی عراق را نیز در چارچوب موازنه قوای منطقه‌ای تفسیر می‌کند. در راهبرد منطقه‌ای اروپا برای سوریه؛ عراق و تهدید داعش اتحادیه اروپا تصریح‌شده است که کمک به ایجاد نیروی امنیتی فرا فرقه‌ای در عراق و محدود کردن نفوذ شبه‌نظامیان شیعه در دستگاه‌های امنیتی و نظامی عراق و انحصار بخشی به دولت مرکزی عراق برای در اختیار داشتن سلاح ازجمله اهداف این اتحادیه است. اتحادیه اروپا همچنین بازسازی و آموزش نیروی پلیس عراق و تقویت ایجاد سیستم هشدار سریع این کشور را موردتوجه قرار داده است. کمک به بازگشت داوطلبانه، آگاهانه و ایمن آوارگان عراقی به خانه‌های خود نیز در چارچوب سیاست‌های آوارگی و پناه‌جویی اتحادیه اروپا واجد اهمیت است.

کم کردن سطح تنش‌های موجود در روابط اقلیم و دولت عراق نیز برای اتحادیه اروپا مهم است. به نظر می‌رسد با افول داعش، مسئله کردی به یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر رقابت‌ها، ائتلاف‌سازی‌ها و مناقشات منطقه‌ای تبدیل‌شده است. در این چارچوب، مسئله کردی ظرفیت برسازی روندهای امنیت زدی آینده در منطقه خاورمیانه را دارد و درنتیجه اتحادیه اروپا نیز در مورد آن حساس است.

برخی شواهد مثال از اعمال سیاست‌های اتحادیه اروپا در عراق

بر اساس اطلاعات موجود(2)، از ابتدای انتشار راهبرد منطقه‌ای اروپا برای سوریه؛ عراق و تهدید داعش در سال 2015، اتحادیه اروپا و کشورهای اروپایی درمجموع 6/4 میلیارد یورو در چارچوب تحقق اهداف آن هزینه کرده‌اند. در سال 2017 نیز، اتحادیه اروپا در حوزه فعالیت‌های توسعه‌ای و بشردوستانه، 548 میلیارد یورو در عراق هزینه کرده است که 241 میلیون یوروی آن مرتبط با فعالیت‌های توسعه‌ای بوده است. اتحادیه اروپا همچنین در حوزه اصلاح سیستم امنیتی عراق و توسعه مناطق کمتر برخوردار این کشور برخی مساعدت‌های مالی و نهادی ارائه کرده است. آلمان نیز در سال‌های اخیر، 534 میلیون دلار به بازسازی زیرساخت‌های عراق اختصاص داده است.

چالش‌های کنشگری اتحادیه اروپا در عراق

اگر قدرت را به معنای ظرفیت‌ها و توانایی‌های یک بازیگر برای تغییر رفتار بازیگر دیگر در نظر بگیریم، اتحادیه اروپا بی‌شک قدرتی تأثیرگذار بر تحولات منطقه خاورمیانه و عراق بوده و خواهد بود. در ضمن به نظر می‌رسد با توجه به افزایش حساسیت امنیتی اتحادیه اروپا و کشورهای اروپایی نسبت به تحولات منطقه خاورمیانه، شاهد افزایش تلاش‌های اروپا برای اثرگذاری بر پویش‌های این منطقه و عراق باشیم. بااین‌وجود، کنشگری اتحادیه اروپا در منطقه خاورمیانه با سه چالش مهم مواجه است. چالش نخست به ضعف انسجام اتحادیه اروپا در اتخاذ یک سیاست خارجی یکپارچه در مواجهه با تحولات خاورمیانه بازمی‌گردد. چالش دیگر، تثبیت نظام چند بازیگری در منطقه خاورمیانه است. این منطقه در سال‌های اخیر شاهد کنشگری فعال قدرت‌های اصلی خود یعنی ایران، ترکیه و عربستان بوده است و درنتیجه فضا برای کنشگری قدرت‌هایی چون اتحادیه اروپا و آمریکا محدودشده است. سومین چالش نیز به ضعف اتحادیه اروپا به‌عنوان بازیگری نظامی و وابستگی این نهاد به نهادهای نظامی چون ناتو بازمی‌گردد. ضعفی که کنشگری در منطقه خاورمیانه که در آن پویش‌های امنیتی و نظامی تفوق دارد را محدود می‌سازد.

پانوشت‌ها

1-برای مطالعه بیشتر این اسناد مراجعه شود به: (Elements for an EU regional strategy for Syria and Iraq) و (European External Action Service,2012)

2-مراجعه شود به: (Carnegieeurope, 2017) و (ReliefWeb, 2017)

منابع

-Carnegieeurope, 2017, Judy Asks: Is Europe Powerless in the Middle East?, April 05

-Elements for an EU regional strategy for Syria and Iraq as well as the Da'esh threat, in: ec.europa.eu/echo/files/news/20150206_JOIN_en.pdf

-European External Action Service,2012, Partnership and Cooperation Agreement between the European Union and its Member States, of the one part, and the Republic of Iraq.

-ReliefWeb, 2017, EU-Iraq Relations: EU Response to Iraq Crisis, 20 Sep.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.