1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اجتماعی و فرهنگی
  4. >
  5. عدالت اجتماعی و كیفیت زندگی

نوع مطلب: مرور سیاست

2 آذر 1396 ساعت 03:21 شماره مسلسل: 7700421

وضعیت توسعه اجتماعی در ایران

وضعیت توسعه اجتماعی در ایران

در دهه‌های اخیر، این تفکر قوت گرفته‌است که توسعه واقعی باید پیشرفت اجتماعی و اقتصادی را توامان مدنظر داشته باشد. شاخص پیشرفت اجتماعی ازجمله شاخص‌هایی است که با توجه به خروجی اجتماعی و زیست‌محیطی جوامع به‌جای توجه به خروجی صرف اقتصادی، سطح رفاه را اندازه‌گیری می‌کند.

مقدمه

سالانه شاخصهای مختلفی توسط بانکهای جهانی تولید میشود که توسط سرمایهگذاران و نهادهای بین‌المللی برای ارزیابی و مقایسه نسبی روند رشد و توسعه کشورها مورد تجزیه‌وتحلیل قرار میگیرد که بیشک بر روند روابط اقتصادی و سرمایهگذاری هر کشور تأثیرگذار است. این شاخصها به‌نوعی بیانگر نگاه جهانی به وضعیت اجتماعی و اقتصادی در هر کشور است و البته شناخت لازم برای برنامهریزی را در اختیار کشورها قرار میدهند و کشورها به‌واسطه آن از جایگاه نسبی رفاه مردمشان مطلع میشوند. همچنین نگاه به آمارهای تولیدشده توسط این مؤسسات نشان میدهد اکثر کشورهای جهان گرفتار چه مشکلات اقتصادی و اجتماعی هستند. اکثر رتبهبندیهایی که ارائه میشود در ارتباط با نهادهایی است که حاکم بر تعاملات اقتصادی و اجتماعی بین مردم و دولت هستند.

معیارهایی مثل تولید ناخالص داخلی نشان نمی‌دهد که آیا رشدی که ایجاد شده تداوم‌پذیر است یا خیر؟

آمار این مؤسسات به طرق مختلفی به دست میآید. برخی از مؤسسات از طریق پیمایش، برخی مصاحبه با متخصصان و برخی ترکیب هر دو روش را در دسترسی به اطلاعات موردنظر استفاده میکنند. در قرن بیستم با کشف تولید ناخالص داخلی توسط کوزنتس دنیا وارد مرحله جدیدی از توجه به توسعه شد و به‌سرعت کشورها برای رسیدن به نقطه مطلوب شروع به برنامهریزی در این زمینه کردند. این اتفاق که هم‌زمان با رکود بزرگ اقتصادی در آمریکا بود، به‌عنوان شاخص منجی بسیار مورد استقبال قرار گرفت و هر کشوری به تقلا برای پیشرفت در این زمینه روی آورد. اما این شاخص تنها یک ابزار اندازهگیری در اقتصاد بوده است و به‌تنهایی توان لازم برای سنجش رفاه یک کشور را نداشت. در مدت‌زمان کوتاه اما متأسفانه با توجه به آسیب‌های فراوانی که نگاه صرف توسعه اقتصادی داشت، جامعه آگاه شد و دانست که نمیتواند تنها با بالاترین نمره اقتصادی، شادترین و مرفهترین افراد را داشته باشد. به دنبال این آگاهی، دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی را باید آغاز نگرانیها و توجه مردم به توسعه اجتماعی و نیز توجه به آثار زیست‌محیطی در فعالیتهای اقتصادی دانست. دژ اقتصادی با بحران سال ۲۰۰۸ ترک بزرگی برداشت و بنابراین باز نیاز به شاخصهای کمکی برای سنجش سطح رفاه کشورها احساس میشد. این احساس که برای شاد و مرفه بودن چه مکانیسمهایی ضروری است. در این خصوص شاخصهای مختلفی به سنجش وضعیت کشورهای جهان و رتبهبندی در این خصوص ورود کردهاند. این تفکر قوت گرفت که توسعه واقعی باید پیشرفت اجتماعی و اقتصادی را توأمان مدنظر داشته باشد. از این رو شاخصهای اجتماعی و به عبارتی توسعه اجتماعی به‌کندی مورد توجه قرار گرفت. اهمیت این دیدگاه از آنجا است که اندازهگیری توسعه را با احساس واقعی مردم از میزان تبعیض، امید به زندگی آنها، امنیت، محیط‌زیست سالم و ... را اندازهگیری کرده و پایداری واقعی را لحاظ میکند.

شاخصهای مربوط به رفاه اجتماعی بهبود واقعی برای زندگی مردم را مدنظر دارند. شاخص پیشرفت اجتماعی ازجمله شاخص‌هایی است که با توجه به خروجی اجتماعی و زیست‌محیطی جوامع به‌جای توجه به خروجی صرف اقتصادی، سطح رفاه را اندازهگیری میکند. شاخص‌های مؤسسه غیرانتفاعی پیشرفت اجتماعی با تأثیرپذیری از آرای آمارتیا سن، داگلاس نورث و جوزف استیگلیتز تدوین شده‌است. استیگلیتز معتقد است تولید ناخالص داخلی روش درستی برای اندازه‌گیری میزان واقعی موفقیت نیست و این باعث عقب ماندن ما می‌شود. از نظر وی این معیار نمیتواند پایداری را اندازهگیری کند: «سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود مسئله تداوم‌پذیری است. تولید ناخالص داخلی نشان نمی‌دهد که آیا رشدی که ایجاد شده تداوم‌پذیر است یا خیر؟» مایکل گرین، عضو اجرایی هیئت‌مدیره‌ی سازمان ضرورت پیشرفت اجتماعی نیز هم‌رأی با اقتصاددانانی که نامشان رفت معتقد است «شاخص پیشرفت اجتماعی نشان می‌دهد که کشورها با سطوح تولید ناخالص داخلی مشابه می‌توانند سطوح بسیار متفاوتی از پیشرفت اجتماعی داشته باشند.» این شاخص توسط پروفسور مایکل ای. پورتر از مدرسه‌ی کسب‌وکار دانشگاه هاروارد، پروفسور اسکات استرن از مدرسه‌ی مدیریت اسلون دانشگاه ام‌آی‌تی، و سازمان ضرورت پیشرفت اجتماعی که یک سازمان غیرانتفاعی است، طراحی شده است. در ادامه جزئیات بیشتری در خصوص مؤسسه غیرانتفاعی پیشرفت اجتماعی و وضعیت کشور ایران در آن ارائه خواهد شد.

شاخص پیشرفت اجتماعی

سازمان غیرانتفاعی ضرورت پیشرفت اجتماعی در سال 2012 در آمریکا ثبت شده است و از آن سال شاخص «پیشرفت اجتماعی» (Social Progress Index) را هرساله اندازهگیری میکند. پیشرفت اجتماعی عبارت است از «ظرفیت جامعه در برآوردن نیازهای اساسی شهروندان، ایجاد شرایطی که به شهروندان و اجتماعات محلی اجازه دهد کیفیت زندگی خویش را ارتقاء داده و تثبیت نمایند و به وجود آوردن موقعیتی است که همه افراد بتوانند به همه ظرفیتها و توانمندیهای خود دست یابند». شاخص پیشرفت اجتماعی از سه بعد «نیازهای اساسی انسان»، «بنیانهای بهزیستن» و «فرصت» تقسیمبندی میشود. این ابعاد با 12 مؤلفه و 54 سنجه از 26 مؤسسه جهانی توسط سازمان غیرانتفاعی «ضرورت پیشرفت اجتماعی» از سال 2012 تاکنون به‌صورت سالانه جمعآوری و منتشر میشود. وضعیت ایران در این شاخص از سال 2014 تا 2016 بررسی شده است. جدول شماره یک وضعیت کشور ایران را برحسب شاخص پیشرفت اجتماعی برای سالهای 2016-2014 نشان میدهد.

مؤلفههای تغذیه و مراقبتهای پایه پزشکی، آب و بهداشت عمومی، سرپناه و امنیت فردی در بعد «نیازهای اساسی» مورد بررسی است. دسترسی به دانش پایه، دسترسی به اطلاعات و ارتباطات، سلامت و تندرستی و کیفیت محیط‌زیست در شاخص «بنیانهای بهزیستن» مورد بررسی بوده است و در بعد «فرصت» مؤلفههای حقوق فردی، آزادی فردی و حق انتخاب، مدارا و ادغام و دسترسی به آموزش پیشرفته مد نظر بوده است.

ایران از نظر شاخص پیشرفت اجتماعی، در سال ۲۰۱۴ با امتیاز 56.65 در رتبه 94 از 132 کشور قرار داشت.

طبق نتایج چهار سال اخیر، در سال 2014 نیوزیلند با امتیاز 88.24 از 100 در رتبه اول و ایران با امتیاز 56.65 در رتبه 94 از 132 کشور قرار داشت. در سال 2015 نروژ با 88.36 در رتبه نخست و ایران با 56.85 در رتبه 95 از 133 کشور رتبهبندی شده بود و در سال 2016 با امتیاز 90.09 امتیاز در رتبه نخست و ایران با 59.45 در رتبه 93 جهانی از 133 کشور قرار داشته است. در بررسی سالهای بین 2014 تا 2016 ایران در دو بعد نیازهای اساسی انسانی و بنیانهای بهزیستی بهبود داشته است اما در بعد فرصت روند نزولی داشته است. در سال 2016 ایران در بین 13 کشور منطقه در رتبه 9 قرار دارد که چندان مطلوب نیست. در بین کشورهای منطقه امارات و کویت در رتبهبندی این شاخص متوسط رو به بالا، کشورهای ترکیه، عربستان، اردن، آذربایجان، لبنان، مصر و ایران متوسط رو به پایین و کشورهای عراق، پاکستان، یمن و افغانستان خیلی ضعیف و بد ارزیابی شده است. در همین سال در بررسی مؤلفههای این شاخص وضعیت ایران در مؤلفههای تغذیه و مراقبتهای پایه پزشکی، آب و بهداشت عمومی، دسترسی به دانش پایه خیلی خوب ارزیابی شدهاند. مؤلفههای سرپناه، سلامتی و تندرستی، نسبتاً خوب، مؤلفههای امنیت فردی، آزادی فردی و حق انتخاب، متوسط، مؤلفههای دسترسی به اطلاعات و ارتباطات، کیفیت محیط‌زیست، مدارا و ادغام و دسترسی به آموزش پیشرفته وضعیت بد و ضعیف و در نهایت مؤلفه «حقوق فردی» که شامل سنجههای (حقوق سیاسی، آزادی بیان، آزادی گردهمایی و تجمعات، آزادی جنبشها و حقوق مالکیت خصوصی) بسیار بد ارزیابی شدهاند. اطلاعات جدول شماره دو وضعیت ایران را به تفکیک برای سالهای 2017-2014 نمایش میدهد.

مطابق با اطلاعات ارائه‌شده در جدول شماره 2، در مؤلفههای تغذیه و مراقبتهای پایه، امنیت فردی، دسترسی به دانش پایه، دسترسی به اطلاعات، پایداری محیط‌زیست و دسترسی به آموزش پیشرفته در وضعیت صعودی طی سالهای مورد بررسی را شاهد بودهایم و در مقابل در مؤلفههای آب و بهداشت عمومی، سلامت و تندرستی، آزادی فردی و حق انتخاب و مدارا و ادغام روند نزولی را شاهد بودهایم. در زمینه حقوق فردی نیز جهش قابل‌توجهی داشتهایم. با بررسی زیر شاخصهای این مؤلفه شاهد افزایش نمره آزادی جنبشها در سال 2017 به نسبت سال قبل آن هستیم. شاخص سرپناه از سال 2014 تا 2016 روند بهبود را در پیش داشته است اما در سال 2017 رو پسرفت رفته است.

در سال 2016 ایران در بین 13 کشور منطقه در رتبه 9 قرار دارد که چندان مطلوب نیست.

برای آنکه در خصوص تصمیمگیری برای بهبود توسعه اجتماعی و زیستمحیطی بتوان قضاوت منصفانهای ارائه شود بهتر است با هر یک از زیر شاخصهای نیز آشنا شویم.

چه میآموزیم؟

در اینجا درصدد بودم نشان دهم آنچه از آن به‌عنوان ابزار پیشرفت اقتصاد در قرن بیستم اختراع شد (تولید ناخالص داخلی) برای شناخت و رسیدگی به چالشهای قرن بیست یکم مانند چالش آلودگی آب‌وهوا، افزایش ارتباطات جهانی و مدارا، تغیر در تعریف نیازهای فردی و ... نمیتواند پاسخگوی مناسبی باشد. برای روبرو شدن با این چالشها، نیاز به ابزارهایی است که کیفیت زندگی افراد در جوامع مختلف را مورد قضاوت قرار دهد. بنابراین پیشرفت و توسعه معنای صرفاً اقتصادی خود را در کنار معانی اجتماعی و زیست‌محیطی قوت بخشید. برای نمونه کشورهایی که در جدول شماره 4 نشان داده شدهاند از نظر نمره تولید ناخالص داخلی در وضعیتهای مختلفی قرار دارند اما امتیاز مشابهی از نظر مؤسسه پیشرفت اجتماعی کسب کردهاند.

ستون آخر این جدول نشان می‌دهد، رفاه تنها در افزایش نمره تولید ناخالص داخلی خلاصه نمی‌شود. چنانچه کشورهایی که از نظر شاخص پیشرفت اجتماعی در دسته‌بندی مؤسسه ضرورت پیشرفت در یک شرایط مشابهی قرار دارند از نظر تولید ناخالص داخلی تفاوت‌های قابل‌توجهی دارند. کشور سنگال و نپال که از نظر تولید ناخالص داخلی در شرایط نامناسبی نسبت به هند و چین قرار دارند اما در ردیف آن کشورها از نظر کیفیت زندگی اجتماعی قرار گرفته‌اند. ایجاد زیرساختارها و اهدای فرصت برای کسب رفاه و بهره از تمامی ظرفیت‌های شهروندان می‌توانند ارتقای کیفیت زندگی را موجب شود. صرفاً نمی‌توان کیفیت زندگی شهروندان را با تولید خوب یکی در نظر گرفت (هرچند بی‌ارتباط با هم نیستند). این شاخص نشان می‌دهد دولت‌‌‌ها چه قدر سرمایه‌‌‌های پولی خود را برای نیل به رفاه بیشتر شهروندان به خدمت گرفته‌‌‌اند. از سوی دیگر نشان می‌دهد دولت‌ها تا چه اندازه برای نیل به اهداف اقتصادی خود تنش‌های اجتماعی و زیست‌محیطی را کنترل می‌کنند. از سوی دیگر رصد این شاخص‌ها نشان می‌دهد چگونه می‌توان در برنامه‌ریزی و ارزیابی‌های سیاستی تأثیرات مختلف را در نظر داشت. و در نهایت دقت و اطمینان حاصل از برنامه‌ریزی را افزایش خواهد داد.

پانوشت‌ها

1. درصدی از جمعیت
2. کالری / فرد دچار سوء تغذیه
3. در هز 100 هزار تولد زنده
4. در هز 1000 تولد زنده
5. در هر 100 هزار مرگ و میر
6. درصد جمعیت
7. درصد جمعیت
8. درصد جمعیت
9. درصد افراد راضی
10. درصد جمعیت
11. 1 پایین و 7 بالا
12. مرگ و میر در هر 100 هزار نفر
13. مرگ و میر در هر 100 هزار نفر
14. 1 پایین و 5 بالا
15. 1 پایین و 5 بالا
16. 1 پایین و 5 بالا
17. در هر 100 هزار مرگ
18. درصد جمعیت بالای 15 سال
19. درصد
20. درصد
21. درصد
22. اشتراک در 100 نفر
23. درصد جمعیت
24. بیشترین آزادی0 و کمترین آزادی 100
25. در سنین 70-30، احتمال مرگ
26. بر اساس درصد جمعیت
27. در هر 100 هزار مرگ
28. معادل co2تولید ناخالص داخلی
29. بر حسب درصد
30. در هر 100 هزار مرگ
31. بدون حفاظت 0 حفاظت بالا 100
32. بالاترین0 و کمترین7
33. پایینترین0 و بالاترین 2
34. پایینترین0 و بالاترین 2
35. پایینترین0 و بالاترین 4
36. کمترین0 و بالاترین100
37. درصد رضایت
38. پایینترین1 و بالاترین4
39. درصد زنان متأهل بین 19-15 سال
40. درصد زنان
41. بالاترین میزان فساد0 و کمترین میزان فساد100
42. پایینترین حد تحمل0 و بالاترین میزان تحمل 100
43. پایینترین حد تحمل0 و بالاترین میزان تحمل 10
44. پایینترین حد تحمل0 و بالاترین میزان تحمل 100
45. پایینترین حد تحمل0 و بالاترین میزان تحمل 4
46. پایینترین حد امنیت0 و بالاترین میزان امنیت 100
47. میانگین پایان سالهای آموزش دانشگاهی در میان مردم بالای 25 سال
48. متوسط تعداد سالهای حضور زنان بین 25 تا 34 ساله در مدرسه از جمله ابتدایی، متوسطه و آموزش عالی
49. پایین ترین میزان نابرابری 0 و بالاترین میزان نابرابری 100
50. فاقد رتبه‌بندی 0 و بالاترین رتبه‌بندی 10
51. درمقیاسی از 6

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.