1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. گفتمان سیاست خارجی
  6. >
  7. ساختار نظام بین الملل

نوع مطلب: مرور سیاست

15 مهر 1396 ساعت 16:41 شماره مسلسل: 3300390

چین و مناسبات امنیتی خاورمیانه

چین و مناسبات امنیتی خاورمیانه

تا چند سال پیش سخن گفتن از نقش چین در پویش‌های منطقه خاورمیانه دور از ذهن به نظر می‌رسید. شاید بهتر باشد پیش از تمرکز بر آینده‌های بدیل حضور امنیتی چین در منطقه خاورمیانه، به چند مسئله راهبردی در سیاست خارجی و اقتصادی چین که در چارچوب آن منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا اهمیت می‌یابد نگاهی بیفکنیم.

سیاست خاورمیانه‌ای چین به همراه آینده‌های بدیل حضور این کشور در مناسبات امنیتی خاورمیانه مسئله‌ای نیست که از چشم تحلیلگران و تصمیمسازان کشورمان به دور باشد. این نکته از آنجا اهمیت می‌یابد که تا چند سال پیش سخن گفتن از نقش چین در پویش‌های منطقه خاورمیانه دور از ذهن به نظر می‌رسید. شاید بهتر باشد پیش از تمرکز بر آینده‌های بدیل حضور امنیتی چین در منطقه خاورمیانه، به چند مسئله راهبردی در سیاست خارجی و اقتصادی چین که در چارچوب آن منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا اهمیت می‌یابد نگاهی بیفکنیم.

می‌دانیم که چین از دوران زمامداری شی جین پینگ، گام‌به‌گام در حال دور شدن از راهبرد سنتی "قدرت خود را پنهان کن، منتظر باش تا زمان تو فرا برسد"(1) است. در دوران جدید، چین سیاست خارجی چندبعدی را دنبال کرده است که ایجاد فرصت‌های جدید برای این کشور و استفاده از نقاط قوت آن به‌ویژه در حوزه قدرت اقتصادی و تجاری برای تأثیرگذاری سیاسی را در کانون توجه خود قرار داده است. بدیهی است منطقه مهم خاورمیانه نیز نمی‌تواند از این نگاه به دور باشد.

خاورمیانه صحنه مناسبی برای چین است تا خود را به‌عنوان یک قدرت بزرگ مشروع در عرصه نظام بین‌الملل نشان دهد.

تبدیل‌شدن به یکی از هنجارسازان نظام بین‌الملل نیز یکی دیگر از اهداف راهبردی چین در سال‌های اخیر بوده است. این نکته از آنجا اهمیت می‌یابد که قطب‌بندی‌های هنجارمحور و ارزش‌محور، یکی از موتورهای محرکه پویش‌های بین‌المللی در قرن جدید هستند. به نظر می‌رسد تلاش چین برای رهبری "سرمایه‌داری دولت‌محور" در عرصه جهانی نیز یکی از عوامل شکل‌دهنده راهبردهای اقتصادی این کشور در مقابل کشورها و حوزه‌های جغرافیایی مختلف بوده است. واقعیتی که برخی از تحلیل‌گران آن را "جهانی‌شدن با ویژگی‌های چینی"(2) خوانده‌اند. (سپلچر، 2016)

در این نگاه، خاورمیانه صحنه مناسبی برای چین است تا خود را به‌عنوان یک قدرت بزرگ مشروع در عرصه نظام بین‌الملل نشان دهد. به‌عنوان‌مثال چین موقعیت منحصربه‌فردی به‌عنوان "دوست همه و دشمن هیچ‌کس" در خاورمیانه دارد. در این نگاه چین به‌عنوان کشوری که سیاست عدم مداخله در مسائل داخلی و بین دولتی در منطقه را دنبال می‌کند؛ بر توسعه و گفتگو به‌جای استفاده از ابزارهای قدرت نظامی تأکید دارد و سیاست ثبات‌سازی از طریق همکاری‌های چندجانبه اقتصادی در منطقه را دنبال می‌کند، ظرفیت تبدیل‌شدن به قدرتی مشروع در خاورمیانه را دارد. در واقع پیگیری سیاست‌های فوق موجب تمایزبخشی به چین در مقایسه با دیگر قدرت‌های فرامنطقه‌ای شده است.

خاورمیانه در راهبرد ورود به پارادایم جدید اقتصادی چین نیز سهم مهمی دارد. می‌دانیم که چین از نقطه‌نظر اقتصادی به یک نقطه عطف رسیده است. سیاست اقتصادی موفق پیشین این کشور که به خروج حدود 400 میلیون چینی از فقر کمک کرد دیگر کافی نیست و این کشور نیازمند گذار به پارادایم جدید اقتصادی مبتنی بر گشودن راه‌های جدید تجاری و نوآوری‌های مرتبط با فناوری‌های بالا و خدمات است. در این نگاه، طرح "یک کمربند یک جاده"(3) چین نیز که شبکه‌ای از جاده‌های فراسرزمینی؛ خطوط راه‌آهن و زیرساخت‌های اطلاعاتی چین را به اروپا متصل خواهد کرد، یکی از ابزارهای مهم طی کردن دوران گذار چین به پارادایم جدید اقتصادی خواهد بود. بدیهی است، منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا منطقه‌ای کلیدی برای تحقق طرح "یک کمربند یک جاده" است.

دلایل مهم دیگری نیز برای تمرکز بیشتر چین بر منطقه خاورمیانه وجود دارد. نگرانی‌های امنیت داخلی چین از منظر ارتباط گروه‌های جهادی خاورمیانه‌ای و چینی یکی از این دلایل است. دیگر آنکه در سال 2015 چین آمریکا را به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان پشت سر گذاشت و می‌دانیم بیش از نیمی از واردات نفت چین از منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا می‌آید. "چین همچنین به مقصد اصلی صادراتی کشورهایی چون عربستان و ایران تبدیل شده است و واردات انرژی این کشور از منطقه مورداشاره تا سال 2035 دو برابر خواهد شد."(دوسک،2017)

نشانه‌هایی از تمرکز بیشتر چین بر خاورمیانه در حال هویدا شدن است. چین، تنها در سال 2016، اولین پایگاه نظامی خود در خارج از این کشور را هم‌زمان با نودمین سالگرد تشکیل ارتش این کشور در جیبوتی افتتاح کرد؛ نماینده‌ای برای بحران سوریه معرفی کرد و نخستین سند سیاست عربی خود را منتشر نمود. بااین‌وجود، در خصوص آینده‌های ممکن حضور چین در خاورمیانه شاید بهتر باشد بازه زمانی کوتاه‌مدت و میان‌مدت را از بازه زمانی بلندمدت تفکیک شود. به‌عنوان‌مثال، گرچه شاید بتوان کنش‌ها و سیاست‌های چین در منطقه خاورمیانه را در راستای سرمایه‌گذاری عمیق‌تر در یک منطقه راهبردی و نه صرفاً مشارکت فعالانه‌تر در این منطقه در نظر گرفت، به نظر می‌رسد در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، حضور چین در خاورمیانه به معنای رقابت استراتژیک آمریکا و چین در خاورمیانه نخواهد بود. چین و آمریکا هر دو منافع مشترکی در استمرار جریان انرژی از منطقه خاورمیانه دارند. در ضمن چین از چتر امنیت ساز آمریکا در خاورمیانه در چارچوب اهداف تجاری خود نهایت بهره‌برداری را کرده است و به‌هیچ‌وجه علاقه‌ای با کاهش نقش امنیت ساز آمریکا در منطقه ندارد.

دیگر آنکه، به نظر می‌رسد، تحولاتی چون پاسخ سردرگم آمریکا به تنش جاری در روابط قطر و برخی کشورهای عربی به همراه طرح این ادعا که آمریکا رویکرد نگاه به درون را در پیش خواهد گرفت، موجب آن خواهد شد که کشورهای خاورمیانه گرایش بیشتری به حضور شرکای امنیت ساز دیگری در منطقه داشته باشند. دراین‌بین چین به‌عنوان بازیگری که در مقایسه با آمریکا، به حق حاکمیت ملی کشورها احترام می‌گذارد و به هنجار عدم دخالت در امور داخلی کشورها نیز پایبند است، شریکی قابل‌اعتمادتر برای این کشورها خواهد بود. بااین‌وجود، تلاش کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا ازجمله کشورهای عربی منطقه از به مشارکت فراخواندن چین در حوزه امنیتی، با هدف متنوع سازی بازیگران امنیت ساز در منطقه صورت گرفته و خواهد گرفت و نه جایگزینی چین با آمریکا.

پیامدهای امنیتی کوتاه‌مدت و میان‌مدت حضور چین در خاورمیانه بیشتر از منظر افزایش مراودات نظامی چین با کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس قابل‌توجه است.

به نظر می‌رسد پیامدهای امنیتی کوتاه‌مدت و میان‌مدت حضور چین در خاورمیانه بیشتر از منظر افزایش مراودات نظامی چین با کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس قابل‌توجه باشد. "در حال حاضر چین پانزدهمین تأمین‌کننده سلاح خاورمیانه است ولی طرح‌های گسترده‌ای برای افزایش فروش سلاح به منطقه دارد. به‌عنوان‌مثال، چین توافقنامه‌ای با عربستان امضاء کرده است که بر اساس آن، چین کارخانه تولید هواپیمای بدون سرنشین را به‌عنوان سومین کارخانه چین در خارج از این کشور(بعد از پاکستان و میانمار) و اولین مورد در خاورمیانه در این کشور خواهد ساخت." (هیندی، 2017) در واقع، فناوری‌هایی را که عربستان نمی‌توانست از آمریکا دریافت کند (ازجمله هواپیماهای بدون سرنشین) هم‌اکنون از طریق چین قابل دریافت است. در ضمن چین هواپیماهای بدون سرنشین نظامی را به کشورهای عراق؛ امارات و مصر نیز فروخته است. در سند سیاست عربی چین نیز بر همکاری نظامی با کشورهای عربی ازجمله در حوزه پرسنل، سلاح، فناوری نظامی و مانورهای مشترک تأکید شده است.(4)

آینده‌های بدیل حضور چین در منطقه خاورمیانه در بازه زمانی بلندمدت، در قالب دو سناریو قابل پیش‌بینی است. در قالب سناریوی نخست، با افزایش توان نظامی چین به‌ویژه در حوزه دریایی و در صورت تشدید تنش‌های آمریکا و چین در حوزه پاسیفیک، امکان تسری رقابت‌های ژئوپلیتیک این دو کشور به منطقه خاورمیانه وجود دارد. شاید در چارچوب این سناریو باشد که باید توجه کنیم که "حضور نیروهای دریایی و پایگاه‌های آمریکا در خلیج‌فارس نه صرفاً برای حفاظت از کشورهای نفت‌خیز منطقه، بلکه به‌صورت غیرمستقیم با هدف حمایت از متحدین آمریکا در منطقه شرق آسیا صورت می‌گیرد. به این صورت که پایگاه‌های دریایی آمریکا در خلیج‌فارس در واقع پایانه غربی سیستم ایمن‌سازی ارتباطات دریایی آمریکا هستند. در این نگاه، منطقه خاورمیانه و شرق آسیا، صحنه تئاتر واحدی برای عملیات سیاسی و نظامی آمریکاست." (میاکی، 2017)

به نظر می‌رسد، پیامدهای راهبردی بلندمدت ارتقاء جایگاه چین به‌عنوان یک نیروی دریایی در خاورمیانه، اقیانوس هند و حتی دریای مدیترانه ازجمله نیاز این کشور به ایجاد پایگاه‌های دریایی در این مناطق، به چند مسئله بستگی خواهد داشت: "چشم‌انداز کلی ژئوپلیتیک در خاورمیانه؛ سطح حضور نیروهای آمریکایی در خلیج‌فارس (ازجمله به دلیل احتمال مواجهه با احساسات انزواگرایانه در داخل آمریکا)؛ سطح اطمینان کشورهای حوزه خلیج‌فارس از استمرار حضور امنیت ساز آمریکا؛ سطح خواست و تعهد آمریکا در چارچوب سیستم ایمن‌سازی ارتباطات دریایی؛ سطح همکاری بین روسیه و چین و ماهیت رقابت استراتژیک آمریکا و چین در شرق آسیا." (میاکی، 2017) در واقع علاوه بر توانایی نظامی آمریکا و چین، توانایی آن‌ها در به دست آوردن و نگهداری از پایگاه‌های نظامی و تأسیسات پشتیبانی دائمی نیروهای دریایی در نزدیکی و حتی داخل آب‌های خلیج‌فارس نیز در رقابت‌های آینده بین چین و آمریکا حیاتی است.

حضور چین در منطقه خاورمیانه در بازه زمانی بلندمدت را می‌توان در قالب سناریوی ایجاد سازوکارهای پیچیده‌تر همکاری چین و آمریکا نیز به تصویر کشید. در قالب این سناریو می‌توان متصور شد که ازجمله با توجه به کاهش نیاز آمریکا به انرژی خاورمیانه، انگیزه و فرصت بیشتری برای مشارکت بیشتر مالی و نظامی چین در امنیت خاورمیانه فراهم شود و همکاری‌های آینده آمریکا و چین به گذار به ترتیباتی پیچیده‌تر با همکاری این دو کشور ازجمله در حوزه حفاظت از مسیرهای دریایی منجر شود.

پانوشت‌ها

1-Hide your strength bide your time

2-Globalization with Chinese characteristics

3-One Belt, One Road

4-برای مطالعه سند سیاست عربی چین مراجعه شود به: (China's Arab Policy Paper, 2016)

منابع

-China's Arab Policy Paper, 2016, The Chinese government, in: news.xinhuanet.com/english/china/2016-01/13/c_135006619.htm

-Sepulchre, Alain, 2016, China’s Offensive in Europe, Brookings, May 17

- Dusek, Mirek, 2017, Is China pivoting towards the Middle East?, The World Economic Forum, Apr.

- Hindy, Lily, 2017, A Rising China Eyes the Middle East, The Century Foundation, APRIL 6

- Miyake, Kuni, 2017, China as a Middle East Power: The Pros and Cons of a More Assertive and Capable China in the Gulf and Beyond, Center For a New American Security, March

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.