1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی
  6. >
  7. پرونده هسته‌ای ایران

نوع مطلب: مرور سیاست

29 مرداد 1396 ساعت 12:17 شماره مسلسل: 3300369

امکان‌سنجی ورود اروپا به مرحله نهادسازی به نفع برجام

امکان‌سنجی ورود اروپا به مرحله نهادسازی به نفع برجام

به‌احتمال بسیار زیاد، اتحادیه اروپا با سیاست‌های ضدبرجامی آمریکا همراهی نخواهد کرد. درعین‌حال، ورود به مرحله نهادسازی به نفع برجام مشروط به ورود قطعی و همه‌جانبه اروپا به فرایند خوداتکایی امنیتی و ژئوپلیتیکی و پایبندی کامل ایران به برجام خواهد بود.

راهبردهای احتمالی اتحادیه اروپا و کشورهای اصلی عضو این اتحادیه در مواجهه با سیاست‌های ضدبرجامی تیم جدید حکمرانی آمریکا، موردتوجه تحلیل‌گران مسائل بین‌الملل و مقامات کشور بوده است. درواقع تصمیم‌سازان کشور، اتحادیه اروپا را به‌عنوان یکی از قدرت‌های اصلی ضامن استمرار برجام و تحقق اهداف آن برای ایران می شناسند. به نظر می‌رسد، هم از منظر هنجاری و گفتمانی و هم از منظر منافع اقتصادی و امنیتی اتحادیه اروپا، این اتحادیه و کشورهای اصلی عضو آن به‌ویژه فرانسه، آلمان و ایتالیا، با سیاست‌های ضدبرجامی آمریکا همراهی نخواهند کرد.

با این حال، در خصوص ورود اتحادیه اروپا به مرحله نهادسازی به نفع برجام تردید وجود دارد. در این نگاه، در چارچوب جایگاه آینده اروپا در تنظیم دستور کار امنیتی نظام بین‌الملل، وزن ژئوپلیتیک ایران، نگاه اروپا به پارادایم چندجانبه‌گرایی در عرصه بین‌الملل و منافع اقتصادی اتحادیه اروپا در بستر برجام، به‌احتمال بسیار زیاد، اتحادیه اروپا با سیاست‌های ضدبرجامی آمریکا همراهی نخواهد کرد. درعین‌حال، ورود به مرحله نهادسازی به نفع برجام مشروط به ورود قطعی و همه‌جانبه اروپا به فرایند خوداتکایی امنیتی و ژئوپلیتیکی و پایبندی کامل ایران به برجام خواهد بود.

اتحادیه اروپا به‌صورت رسمی، مسئول هماهنگی بخش اجرایی برجام و میانجی اختلافات است.

جایگاه اروپا در تنظیم دستور کار امنیتی نظام بین‌الملل

توافق هسته‌ای ایران یکی از موارد قابل‌توجه و درعین‌حال استثنایی در نقش‌آفرینی اروپا در چارچوب تنظیم دستور کار امنیتی نظام بین‌الملل و موفقیتی دیپلماتیک در حوزه سیاست خارجی اتحادیه اروپا بوده است. درواقع نقشی را که اتحادیه اروپا به‌عنوان یک پل و بازیگری بی‌طرف در توافق هسته‌ای ایران بر عهده گرفت، نه روسیه و چین و نه حتی هیچ‌کدام از کشورهای عضو این اتحادیه نمی‌توانستند بر عهده گیرند.

در این نگاه، مذاکرات هسته‌ای ایران و در نهایت برجام، این فرصت را در اختیار اتحادیه اروپا قرار داد تا ظرفیت‌های آن، هم در حوزه دیپلماتیک و میانجی‌گری و هم به‌عنوان هماهنگ‌کننده اصلی یک پدیده محتاج نظارت بین‌المللی پیچیده متجلی شود. اتحادیه اروپا به‌صورت رسمی، مسئول هماهنگی بخش اجرایی برجام و میانجی اختلافات است و این "نقش تسهیل‌گر و میانجی‌گر و ممانعت‌کننده از تفاسیر نابودگر برجامِ اتحادیه اروپاست که در معرض تهدید است."(بلاکمنز، 2017)

در این چارچوب، کنش‌های اتحادیه اروپا و نماینده سیاست خارجی آن در مقابل کنش‌های رئیس‌جمهور جدید آمریکا که برجام را با خطر مواجه کرده است، آزمونی برای جایگاه آینده اتحادیه اروپا و کشورهایی چون فرانسه و آلمان در تنظیم دستور کار امنیتی نظام بین‌الملل خواهد بود.

نگاه اتحادیه اروپا به پارادایم چندجانبه‌گرایی در عرصه بین‌الملل

اتحادیه اروپا از جمله به دو علت با آمریکای عصر اوباما در تحریم ایران همراه بود. مهم‌ترین علت آن بود که اتحادیه اروپا به رژیم تحریم‌های ایران، در چارچوب یک اقدام چندجانبه جامعه بین‌المللی می‌نگریست که هدفش مواجهه با آنچه تهدید هسته‌ای ایران تفسیر می‌کرد بود. علت مهم دیگر این همراهی آن بود که در قیاس با کنش‌های نظامی احتمالی کشورهایی چون آمریکا و اسرائیل علیه تأسیسات هسته‌ای ایران، اتحادیه اروپا اعمال فشار اقتصادی بر ایران با هدف شفاف کردن برنامه هسته‌ای این کشور را گزینه کم‌هزینه‌تری برای منطقه خاورمیانه می‌دانست.

اروپا در حال تغییر رابطه خود با ایران از رابطه مبتنی بر مهار، به رابطه مبتنی بر درگیر کردن ایران در حوزه مدیریت مناقشات خاورمیانه است.

در نقطه مقابل اما، اروپا به‌مانند خروج آمریکا از پیمان اقلیمی پاریس، تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران را اقدامی برخلاف هنجارهای چندجانبه‌گرایانه نظام بین‌الملل و در راستای منافع و یا هم‌راستا با ایدئولوژی حاکمان فعلی آمریکا ارزیابی می‌کند. در این چارچوب، اتحادیه اروپا برجام را به‌عنوان یکی از عناصر مقوم چندجانبه‌گرایی در عرصه نظام بین‌الملل می‌داند و بارها به مقامات آمریکایی اعلام کرده است که برجام به یک کشور تعلق ندارد بلکه متعلق به جامعه جهانی است.

نگاه اتحادیه اروپا به وزن ژئوپلیتیک ایران

اتحادیه اروپا در سال‌های اخیر از جمله با دو تهدید قابل‌توجه مواجه بوده است. "تهدید جان شهروندان اروپایی" برآمده از کنش‌های تروریستی که منشأ آن منازعات خاورمیانه بوده است و "تهدید پروژه اروپا". به‌عنوان‌مثال کم نیستند تحلیل گران اروپایی که معتقدند یکی از مهم‌ترین دلایل موفقیت کمپین خروج انگلستان از اتحادیه اروپا، مواجهه اروپا با پیامدهای امنیتی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ورود سیل‌آسای پناه جویان مناطق بحرانی خاورمیانه بوده است که ایده‌های گروه‌ها و احزاب منتقد و یا ضد اتحادیه اروپا را برای مردم قابل‌قبول‌تر نموده است. تحول مهم دیگری که بر نگاه امنیتی اتحادیه اروپا تأثیر گذارده است، توافق هسته‌ای ایران بوده است.

در چند سال اخیر، متأثر از پویش‌های مرتبط با برجام، اتحادیه اروپا در حال تغییر چارچوب رابطه خود با ایران از رابطه مبتنی بر مهار، به رابطه مبتنی بر درگیر کردن ایران در حوزه مدیریت مناقشات خاورمیانه است. دعوت ایران به میز مدیریت بحران سوریه هم در همین راستا قابل ارزیابی است. در چارچوب نکات فوق به نظر می‌رسد افزایش حساسیت امنیتی اتحادیه اروپا نسبت به تحولات خاورمیانه به همراه توافق هسته‌ای ایران، پیامدهای مهمی به همراه داشته است. یکی از این پیامدها آن بوده است که اتحادیه اروپا به نقش امنیت‌ساز ایران در منطقه و اروپا وقوف یافته است. (2)

صادرات ایران به اتحادیه اروپا با رشدی 450 درصدی مواجه بوده است.

در ضمن، "در سال‌های اخیر شاهد رشد دیدگاهی در اروپا هستیم که مخالفت ایران با القاعده و داعش می‌تواند به مقابله اروپا با این تهدیدات کمک کند." (مامدوف، 2016) در این چارچوب، به نظر اروپا شکست احتمالی برجام علاوه بر اینکه منطقه خاورمیانه را از ظرفیت‌های ژئوپلیتیک ایران برای مدیریت بحران‌های منطقه‌ای بی‌نصیب می‌کند، می‌تواند به واکنش ایران با استفاده از ابزارهای منطقه‌ای این کشور منجر شود و نتیجه‌ای جز برافروخته شدن تنش‌های امنیت‌زدای منطقه‌ای به همراه نداشته باشد.

برجام و منافع اقتصادی اروپا

اتحادیه اروپا در استمرار برجام، منافع اقتصادی دارد. می‌دانیم که اتحادیه اروپا با چالش‌های متعدد اقتصادی از جمله با رکود‌‌ و بیکاری روبه‌رو است و تعامل با ایران می‌تواند یکی از موتورهای محرکه بهبود رشد اقتصادی آن باشد. آمارها نیز بیانگر تأثیر مثبت برجام بر روابط اقتصادی ایران و اتحادیه اروپا بوده است. بر اساس گزارش کمیسیونر انرژی اتحادیه اروپا، در 16 ماه نخست پس از برجام در مقایسه با سال 2015، حجم مبادلات تجاری ایران و اتحادیه اروپا 79 درصد افزایش یافته است و صادرات ایران نیز به اتحادیه اروپا با رشدی 450 درصدی مواجه بوده است. (کمیسیون اروپا)

امکان‌سنجی ورود اروپا به مرحله نهادسازی به نفع برجام

به نظر می‌رسد گرچه آمریکا در موقعیتی نیست که برجام را به‌صورت یک‌جانبه لغو کند، ولی این کشور قادر است تحقق اهداف برجام را هم برای اروپا و هم برای ایران با چالش مواجه سازد. درواقع گرچه هم از منظر هنجاری و گفتمانی و هم از منظر منافع اتحادیه اروپا، این اتحادیه و کشورهای اصلی عضو آن به‌ویژه فرانسه، آلمان و ایتالیا با سیاست‌های ضدبرجام آمریکا همراهی نخواهند کرد، در خصوص ورود آن‌ها به مرحله نهادسازی به نفع برجام تردید وجود دارد.

به‌عنوان‌مثال یکی از نکات قابل‌تأمل، سطح همراهی شرکت‌های اروپایی با سیاست‌های ضدبرجام آمریکا است. به نظر می‌رسد مهم‌ترین پیشران این مسئله نیز، سطح نگرانی شرکت‌های اروپایی از تحریم‌های ثانویه آمریکا خواهد بود. نگرانی‌ای که به هر روی به احتیاط کاری شرکت‌های اروپایی منجر خواهد شد و عاملی واگرا در خصوص حضور گسترده آن‌ها در ایران خواهد بود. تنها راه‌حل اتحادیه اروپا برای کاستن از نگرانی شرکت‌های اروپایی آن خواهد بود که این اتحادیه با تصویب مقرراتی، شرکت‌های اروپایی را از ورود به رژیم تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا علیه ایران بازدارد و یک شبکه ایمن تعاملات مالی و بانکی با ایران بگشاید.

بدیهی است ورود به مرحله انجام کنش‌های فعالانه حافظ برجام اتحادیه اروپا و کشورهای اصلی عضو آن، نیازمند برخی نهادسازی‌ها به‌ویژه در حوزه مالی در اتحادیه اروپا خواهد بود. به نظر می‌رسد ورود اروپا به مرحله مورداشاره، تا حدود زیادی مشروط به ورود قطعی و همه‌جانبه اروپا به فرایند خوداتکایی امنیتی و ژئوپلیتیکی و پایبندی کامل ایران به برجام خواهد بود. در خصوص شرط نخست، با وجود آنکه نشانه‌ها و شاخصه‌های قابل‌طرحی وجود دارد که بیانگر آغاز فرایند خوداتکایی امنیتی و دفاعی اروپا است (مسئله‌ای که مقاله‌ای جداگانه را می‌طلبد)، در این خصوص که چه در حوزه ساختاری و چه در حوزه‌های انگاره‌ای و تصمیم‌سازی، فرایند مورداشاره در سطحی پیشرفت کرده باشد که نهادسازی اتحادیه اروپا را برای دفاع از برجام ممکن سازد تردید وجود دارد. در خصوص شرط پایبندی ایران به برجام نیز ذکر این نکته ضروری است که برنامه موشکی ایران واجد ظرفیت لازم برای بازآفرینی کنش‌های چندجانبه آمریکا با همراهی اروپا علیه ایران است. کنش چندجانبه‌ای که خود را در قالب بیانیه مشترک اخیر آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان علیه آزمایش موشکی ایران نشان داد و باید موردتوجه تصمیم‌سازان سیاسی و امنیتی کشورمان قرار گیرد.

پانوشت‌ها

1-از جمله مراجعه شود به صحبت‌های خانم موگرینی در ملاقات با وزیر خارجه روسیه در تاریخ یازدهم جولای سال 2017 در: (موگرینی، 2017)

2--به‌عنوان‌مثال خانم موگرینی نماینده عالی اتحادیه اروپا در سیاست خارجی و امور امنیتی اعلام داشته که "راه‌هایی که به‌صورت فعال مروج یک چارچوب منطقه‌ای همکاری‌جویانه‌تر" با مشارکت ایران باشد در کانون توجه قرار دارد. (موگرینی، 2016)

منابع:

-Blockmans,Steven, 2017, EU Diplomacy and the Iran Nuclear Deal: Staying power?, The CEPS, 14 July, in: https://www.ceps.eu/system/files/PI2017-28-SBandAVonIran.pdf

-European Commission, in: ec.europa.eu/energy/en/news/commissioner-arias-cañete-iran-first-ever-iran-eu-business-forum-sustainable-energy

-Mamedov, Eldar, 2015, EU Realignment on Saudi Arabia and Iran? Lobelog, February 17th, in: https://lobelog.com/eu-realignment-on-saudi-arabia-and-iran/

-Mogherini, Federica, 2016, The Iran agreement is a disaster for Isis, The guardian, 28 July, in: https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jul/28/iran-agreement-isis-vienna-eu

-Mogherini, 2017, Remarks by High Representative/Vice-President Federica Mogherini following a meeting with Foreign Minister of the Russian Federation, Sergey Lavrov, in: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/29710/remarks-high-representativevicepresident-federica-mogherini-following-meeting-foreign_en.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.