1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: مرور سیاست

11 مرداد 1396 ساعت 08:10 شماره مسلسل: ۱۱۰۰۳۵۹

ذخیره استراتژیک آب زیرزمینی: راهکار بنیادی مدیریت ریسک خشکسالی

ذخیره استراتژیک آب زیرزمینی: راهکار بنیادی مدیریت ریسک خشکسالی

افزایش قیمت آب متناسب با اهمیت مصارف یکی از ابزارهای مدیریت مصرف در دوره خشکسالی است و حتی در صورت طولانی شدن و ورود به سطوح شدیدتر خشکسالی با اولویتبندی و تعدیل مصارف می‏توان تاب‏آوری نسبت به پدیده خشکسالی را افزایش داد.

بر اساس مستندات علمی، خطرناکترین و فاجعهبارترین بلای طبیعی خشکسالیهای شدید و طولانیمدت است. نابودی برخی از تمدنها ازجمله مایاها به آن نسبت داده شده است. در داستان حضرت یوسف در قرآن کریم نیز از بلای خشکسالی نام برده شده است. در دعای معروف کورش کبیر نیز از خشکسالی بهعنوان یکی از سه مصیبت این سرزمین یاد شده که نمونهای از توجه تاریخی به این موضوع است.

در واقع سرزمین ایران با کمآبیها و وقوع متواتر خشک‌سالیها همواره مواجه بوده است. نیاکان ما در این سرزمین بهخوبی این مطلب را درک کرده و سازگاری با آن را پیشه نمودهاند. اما در چند دههی اخیر گویا مسیر زندگی ایرانیان عوض شده و دیگر به محدودیتهای اقلیمی توجهی نداشتهاند، تا جایی که اضافه برداشت از منابع آب زیرزمینی در بسیاری از مناطق نهتنها رمق سازگارترین سیستم برداشت از منابع آب زیرزمینی (سیستم قنات) را بریده است بلکه بیم این میرود که ادامه چنین روندی، نخست منجر به شور شدن آبخوانها و نهایتاً به نابودی آنها ختم گردد.

اولین و اساسی‌ترین هدف در مدیریت منابع آب زیرزمینی بایستی کنترل اضافه برداشت‌ و نیز بازنشانی تعادل آبخوان‌ها باشد.

هشدار نگرانکننده وزیر نیرو در مردادماه سال گذشته در مورد تهدید حیات انسان و ادامه تمدن ایرانی در صورت عدم توجه به تعادل منابع و مصارف آب شاهدی بر این مدعا است[1]. لذا اولین و اساسیترین هدف در مدیریت منابع آب زیرزمینی بایستی کنترل اضافه برداشت و نیز بازنشانی تعادل آبخوانها باشد. از طرف دیگر اگر شرایط موجود در یک دوره استرس شدید آبی ناشی از «خشکسالیهای شدید و طولانیمدت»، مورد تجزیهوتحلیل قرار گیرد ابعاد فاجعهآمیز عقوبت پیشرو آشکارتر خواهد گردید. برای این منظور و روشن شدن ابعاد فاجعه، اساسیترین هدف در مدیریت منابع آب زیرزمینی پاسخ به این سؤال است که «آیا میزان آب باقیمانده در آبخوان پاسخگوی ریسکهای ناشی از خشکسالیهای شدید و طولانیمدت است؟» پاسخ به این پرسش نیازمند بسط مفاهیم مرتبط با ذخیره استراتژیک آب زیرزمینی و مدیریت ریسک خشکسالی است. در این مقاله، بسط این مفاهیم و نیز پیشنهادهایی برای مدیریت ریسک مزبور ارائه گردیدهاند.

رشد مباحث «مدیریت ریسک» و «آیندهپژوهی» فرصتهای زیادی برای جلوگیری از خسارات شدید ناشی از بلایای طبیعی پدید آورده است. بهعنوان نمونه، در مدیریت ریسک سیل میتوان به ساخت سرریز سدهای بزرگ بر اساس مفهوم حداکثر بارش محتمل [۲] یا PMP اشاره نمود. با الهام از همین مفهوم، برای خشکسالیهای شدید و طولانیمدت، مفهوم «حداکثر خشکسالی محتمل (PMD) » پیشنهاد میگردد.

تفاوت اساسی این مفهوم با PMP در طول مدت یا دوام است. معمولاً مفهوم PMP اشاره به وقایع رگبار با دوامهای کوتاه (چند ساعت تا چند روز) دارد؛ درحالیکه مفهوم PMD میتواند دوامهایی از چند ماه تا چندین سال را در بر داشته باشد. بر اساس شباهت با PMP، مفهوم PMD به خشکسالیهایی با شدت و دوام بسیار زیاد گفته میشود که وقوع خشکسالی شدیدتر و طولانیتر از آن به دلیل شرایط جغرافیایی، جوی و اقلیمی در محدودهای معین غیرمحتمل است.

ذخیره استراتژیک ذخیرهای است حیاتی، که سرنوشت (پایداری و بقا) یک جامعه در گروی آن است. ذخیره استراتژیک آب زیرزمینی [۳] به حجمی از آب شیرین برای فعالیتهای مختلف گفته میشود که بایستی محاسبه و در آبخوان ذخیره گردد تا در صورت وقوع PMD بتوان برای تأمین مصارف ضروری از آن بهرهبرداری کرد. حجم ذخیره استراتژیک آب زیرزمینی را میتوان معادل میزان کمبود منابع آب تجدیدپذیر از حد نرمال در دوره موردنظر لحاظ نمود.

حفاظت از ذخایر استراتژیک آب زیرزمینی؛ موثرترین راهکار در ایجاد آمادگی و سازگاری برای کاهش ریسک خشک‌سالی

این ذخیره بایستی مصارف ضروری را طی دوره خشکسالی برآورده نماید. تعیین حجم ذخیره استراتژیک آب زیرزمینی تابع سطوح ریسک قابلقبول خشکسالی است. ریسک خشکسالی میتواند مشابه موضوع سرریزهای تخلیه سیلاب بر روی سدها تعیین گردد. در مورد سدهای بزرگ با توجه به احتمال مرگومیر و نیز وقوع خسارتهای شدید اقتصادی، تأکید شده است تا برای طراحی سرریز از PMP استفاده گردد. به همین نحو، سطح پذیرش ریسک خشکسالیها بر اساس میزان خسارت محتمل (مرتبط با جمعیت، اقتصاد و سایر اهمیتهای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی) برای هر محدوده مطالعاتی قابلبررسی و تعیین است. این حجم نیز با توجه به میزان خسارات جبرانپذیر و جبرانناپذیر وارده بر توسعه، در سه سطح زیاد کم و متوسط بهصورت کلی قابل برآورد است. بدیهی است به تناسب کوچک شدن گستردگی توسعه، میتوان درصدی از PMD (و نه تمام آن) برای ذخیره استراتژیک مد نظر قرار داد.

در چارچوب سازمان‌های بینالمللی، «کاهش ریسک بلایای طبیعی» از مهمترین عوامل در کاهش ریسک خشکسالی، سازگاری و آمادگی در برابر خشکسالی معرفی شده است. بنابراین، تابآوری میتواند با رعایت این دو عامل (سازگاری و آمادگی) بهبود یابد. در واقع حجم ذخیره استراتژیک معادل کمبود منابع آب تجدیدپذیر (نسبت به حالت نرمال) در دورهی خشکسالی شدید و طولانیمدت، فرض میگردد. اما ممکن است که در شرایط واقعی، به دلیل عدم وجود این حجم از ذخیره در آبخوان، امکان آن وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، سازگاری با خشکسالی از طریق کنترل مصرف میتواند نقشی مهم در مدیریت ریسک خشکسالی ایفا کند. افزایش قیمت آب متناسب با اهمیت مصارف یکی از ابزارهای مدیریت مصرف در دوره خشکسالی است و حتی در صورت طولانی شدن و ورود به سطوح شدیدتر خشکسالی با اولویتبندی و تعدیل مصارف میتوان تابآوری نسبت به پدیده خشکسالی را افزایش داد. راهاندازی بیمه خشکسالی یکی دیگر از راهکارهای اساسی در ایجاد آمادگی برای مقابله با بلای خشکسالی است که همزمان با پذیرش تعدیل مصارف امکان جبران خسارات مالی را نیز فراهم خواهد نمود. یعنی بخشی از کاهش درآمد ناشی از خسارات خشکسالی از طریق وجوه بیمه جبران میگردد.

جمعبندی

برای جلوگیری از بروز تهدیدات حاد بر تمدن ایرانی مدیریت ریسک حداکثر خشکسالی محتمل ضروری است. برآورد PMD در هر محدود مطالعاتی میتواند مبنایی برای تعیین حداکثر برداشت از آب زیرزمینی قرار گیرد تا از نابودی هرچه بیشتر ذخایر تجدیدناپذیر آبخوان جلوگیری به عمل آید. بنابراین پیشنهاد میگردد وزارت نیرو حجم ذخیره استراتژیک در تمام آبخوانهای مهم کشور را مورد بررسی قرار دهد. حجم ذخایر استراتژیک آب زیرزمینی مبتنی بر مدیریت ریسک خشکسالی برآورد گردد تا مورد حفاظت قرار گیرد. ذخیره استراتژیک آب زیرزمینی میتواند تابآوری جوامع را در مقابل بلایایی فاجعهبار ناشی از خشکسالیهای شدید و طولانی را افزایش دهد.

لذا ضروری است مصرفکنندگان آب از جمله شهرداریها به کمک شرکتهای آب منطقهای هر استان، برنامهای برای مدیریت ریسک خشکسالی بر اساس حجم آب موجود در آبخوانهای هر محدوده مطالعاتی مورد بررسی و تدوین قرار دهند، زیرا در صورت عدم وجود ذخیره کافی در آبخوان، برآورد کلیه نیازها در دوره وقوع PMD ممکن نبوده و میتواند خسارات جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. در این صورت برآورد حجم ذخیره استراتژیک میتواند توأم با مدیریت تقاضا صورت پذیرد.

به عبارت دیگر وزارت نیرو با همکاری دیگر مصرفکنندگان آب میتواند از مهمترین ابزارها برای مدیریت ریسک خشکسالی همچون قیمتگذاری مناسب آب، اولویتبندی و تعدیل در تخصیص مصارف و راه‌اندازی بیمه خشکسالی استفاده کند. بنابراین پیشنهاد میگردد تا برنامهای جامع مدیریت ریسک خشکسالی برای شرایط وقوع PMD تدوین شود و در دستور کار قرار گیرد.

پانوشت

[1]: چیتچیان، حمید؛ سخنرانی در افتتاحیه «نخستین کنفرانس اقتصاد آب ایران»؛ تهران؛ 5 مرداد 1395 (دسترسی: سایت «شبکه خبری آب ایران»، کد خبر 23687)

[۲]Probable Maximum Precipitation

[۳] Groundwater Strategic Resource

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.