1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. نهادهای بین‌المللی و منطقه‌ای

نوع مطلب: مرور سیاست

4 مرداد 1396 ساعت 15:51 شماره مسلسل: ۳۳۰۰۳۵۵

پیام‌های اجلاس گروه بیست

پیام‌های اجلاس گروه بیست

اجلاس اخیر گروه بیست، واجد پیام‌هایی در حوزه مدیریت مسائل بین‌الملل بود و نشانه‌هایی از تضعیف مفهوم "جامعه جهانی"؛ رقابت شدید مفهوم "حکمرانی جهانی" با انگاره " توازن قدرت" و در نتیجه دشوارتر شدن پیگیری سیاست‌های چندجانبه‌گرایانه در عرصه بین‌الملل و لزوم حرکت به سمت "جهانی‌شدن شمول‌گراتر" را در خود داشت.

اجلاس اخیر گروه بیست، واجد پیام‌هایی در حوزه مدیریت مسائل بین‌الملل بود. گروه بیست در کنار برخی از نهادهای دیگر، یکی از نهادهای مهم اجماع ساز در حوزه مدیریت نظام بین‌الملل بوده است. در واقع بعد از سربرآوردن قدرت‌های نوظهور در عرصه نظام بین‌الملل، گروه بیست به نهادی تبدیل شد که تلاش می‌کرد در حوزه اقتصادی و تا حدودی در حوزه‌های سیاسی و امنیتی، هنجارها و قواعد لازم برای حفظ ثبات نظام بین‌الملل را برسازد.

با این حال، اجلاس اخیر گروه بیست نشانه‌هایی از تضعیف مفهوم "جامعه جهانی"؛ رقابت شدید مفهوم "حکمرانی جهانی" با انگاره " توازن قدرت" و در نتیجه دشوارتر شدن پیگیری سیاست‌های چندجانبه‌گرایانه در عرصه بین‌الملل و لزوم حرکت به سمت "جهانی‌شدن شمول‌گراتر" را در خود داشت.

تضعیف مفهوم "جامعه جهانی"

گروه بیست در کنار برخی دیگر از نهادهای بین‌المللی برآمده از باوری عمومی بود که یک "جامعه جهانی" وجود دارد که منافع مشترک خود را در صلح، امنیت متقابل؛ رفاه و همگرایی اقتصادی و مهار تهدید پیگیری می‌کند. در ضمن یکی از راهبردهای اصلی سیاست خارجی آمریکا بعد از جنگ جهانی دوم و پیش از روی کار آمدن ترامپ، رهبری توسعه این "جامعه جهانی" بود. بااین‌وجود، اجلاس اخیر گروه بیست قرینه‌هایی از تضعیف مفهوم "جامعه جهانی" در خود داشت:

اجلاس اخیر گروه بیست ثابت کرد که تفکرات و پویش‌های ضدجهانی‌شدن در دنیا قابل‌چشم‌پوشی نیستند.

1- در یکی از مهم‌ترین مخاطرات مرتبط با مفهوم "جامعه جهانی" یعنی تغییرات اقلیمی، قدرتمندترین قدرت اقتصادی دنیا از سازوکار جهانی مقابله با تهدیدات امنیتی درازمدت آب و هوایی کنار کشید و نگرانی پیرامون پیوستن دیگر کشورها نیز به این روند وجود دارد.

2- تعهد "جامعه جهانی" در مخالفت با همه اشکال حمایت‌گرایی تضعیف شد. به صورتی که در بیانیه پایانی اجلاس گروه بیست، واژه‌های مرتبط با مقابله با حمایت گرایی در کنار واژه‌هایی قرار می‌گیرد که ابزارهای مشروع دفاع تجاری را به رسمیت می‌شناسند.

3- در حوزه مواجهه با پدیده پناه‌جویی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی "جامعه جهانی"، اجماع روشن و کارآمدی بین قدرت‌های نظام بین‌الملل وجود ندارد. به‌عنوان‌مثال، سخنرانی ترامپ در ورشو (پیش از اجلاس گروه بیست) بیشتر به یک بیانیه‌ای سیاسی از جانب نژاد سفید و مسیحی شبیه بود که نگران بقای غرب در برابر اسلام و پناه‌جویی است. نگاهی که در یک دور باطل می‌تواند موجب بازتولید ناسیونالیسم افراطی و خشونت تروریستی شود.

لزوم حرکت به سمت "جهانی‌شدن شمول‌گراتر"

به نظر می‌رسد پدیدارهایی چون برگزیت، روی کار آمدن ترامپ و یا تظاهرات گسترده مردمی در جریان نشست اخیر اجلاس گروه بیست را می‌توان تا حدود زیادی به‌عنوان واکنش‌هایی علیه جهانی‌شدن و مبارزه مردم با سلطه شرکت‌های تجاری بزرگ بر زندگی سیاسی و عمومی خود و درخواست بازگشت به راه‌حل‌های محلی در نظر گرفت. در این نگاه، شرکت‌های تجاری بزرگ به چهره زشت جهانی‌شدن و دشمن اصلی مردم به‌ویژه افرادی که توسط نیروهای جهانی‌شدن احساس محرومیت می‌کنند بدل شده‌اند. اجلاس اخیر گروه بیست نیز ثابت کرد که تفکرات و پویش‌های ضد جهانی‌شدن در دنیا قابل‌چشم‌پوشی نیستند. از این منظر به نظر می‌رسد نهادهای بین‌المللی چون گره بیست، چاره‌ای جز توجه بیشتر به افزایش مزایای جهانی‌شدن در سطح گسترده‌تری از جوامع و افراد، هم‌زمان با تلاش برای کاهش آسیب‌های جهانی‌شدن نخواهند داشت.

اجلاس اخیر نمادی از رقابت دو نگاه به جهان بود: "حکمرانی جهانی" از یک سو و انگاره " توازن قدرت" از سوی دیگر.

رقابت مفهوم "حکمرانی جهانی" با انگاره "توازن قدرت"

به نظر می‌رسد با توجه به تقویت نگاه به نهادهای نظام بین‌الملل به‌عنوان کارگزاران قدرت به‌ویژه بعد از روی کار آمدن ترامپ، پیگیری سیاست‌های چندجانبه‌گرایانه در عرصه بین‌الملل دشوارتر شده است. اجلاس اخیر گروه بیست نیز نمادی از رقابت دو نگاه به جهان و دو مفهوم از مدیریت مسائل بین‌الملل بود یعنی "حکمرانی جهانی" از یک سو و انگاره " توازن قدرت" از سوی دیگر. از منظر نگاه نخست، مشروعیت گروه بیست ناشی از مشارکت آن در توسعه کالاهای عمومی چون رشد پایدار و همه‌جانبه؛ تجارت آزاد؛ پیشرفت اجتماعی و اقتصادی و حفاظت از محیط‌زیست است. بدیهی است در این نگاه، مشارکت بازیگران غیردولتی نیز ضروری است.

اما در نظر بسیاری از بازیگران بزرگ باشگاه گروه بیست، این گروه نه درباره "مشروعیت" بلکه درباره "قدرت" است چرا که این "قدرت" و نه "اهداف" یا "فرایند" است که منبع اصلی مشروعیت است. در این نگاه، منطق دموکراسی در گروه بیست، سازمان‌دهی تعهدات مشارکت‌کنندگان کالاهای عمومی نیست بلکه ایجاد پلت فرمی برای خدمت به منافع و ترجیحات قدرت‌های بزرگ و متوازن‌سازی مطالبات و جاه‌طلبی‌های آن‌هاست. تا پیش از روی کار آمدن ترامپ، رویکرد آمریکا به گروه بیست، در نوسان بین "حکمرانی جهانی" و "کارگزاری قدرت" بود. حال‌آنکه بعد از روی کار آمدن ترامپ، نگاه آمریکا به نهادهایی چون گروه بیست به‌عنوان کارگزاران قدرت بر صدر نشسته است.( جانینگ، 2017)

شاید اظهارات اخیر وزیر خارجه آلمان که " از نظر آمریکایی‌ها، همکاری‌های بین‌المللی نه بر پایه حقوق مشترک معین‌شده، بلکه بر پایه یک صحنه نبرد استوار است که در آن قدرتمندان در پی متحدانی برای مبارزه علیه دیگران هستند" (فرانکفورتر آلگماینه زایتونگ، 2017)، عباراتی روشن در خصوص رویکردها و نگاه آمریکای عصر ترامپ به نهادهای بین‌المللی باشد.

بدیهی است اتحادیه اروپا، آلمان و دیگر کشورهای اروپایی عضو گروه بیست، گرایش بیشتری به نگاه اول دارند. در واقع تمرکز آلمان بر مسائل محیط‌زیستی؛ توسعه آفریقا و تجارت آزاد، در چارچوب راهبرد توسعه کالاهای عمومی صورت گرفته است. بااین‌وجود، ملاحظات نگاه ساماندهی و متوازن‌سازی قدرت نیز در نگاه اروپایی و به‌ویژه در نگاه آلمان غایب نیست. شاید به این علت است که گفته می‌شود آلمان الگویی برای روابط بین‌الملل در جهان است چرا که ترکیبی آرمانی و متمایز بین چندجانبه گرایی و عمل‌گرایی به وجود آورده است. در این نگاه "قدرت امروز آلمان نه معلول استیلایش، بلکه محصول شبکه‌ای فشرده و متراکم و بی‌نهایت متوازن و بی‌نهایت حساب‌شده از ارتباطات اقتصادی، فرهنگی و دیپلماتیک است" (ایرنا به نقل از اکونومیست) که تنها در صورت استمرار قدرت نهادهای مرتبط با نظم هنجاری نظام بین‌الملل باقی خواهد ماند و تقویت خواهد شد.

در اجلاس اخیر گروه بیست، اتحادیه اروپا و آلمان به دنبال پیگیری سیاست متوازن‌سازی قدرت در مواجهه با چین و آمریکا و حتی انگلستان بودند. به این معنا که تلاش کردند چین را در حوزه "سیاست جهانی" توسط آمریکا تعدیل کنند و آمریکا را نیز در حوزه تجارت آزاد توسط چین متعادل سازند. از دیگر سو، "توافق اصولی اتحادیه اروپا و ژاپن برای ایجاد یک پیمان تجارت آزاد در جریان نشست گروه بیست، پیام‌هایی هم برای آمریکا و هم برای چین در خود داشت. نخست آنکه مواضع حمایت‌گرایانه آمریکا، مانعی برای حرکت اقتصادهای بازار آزاد در چارچوب دستور کار تجاری آن‌ها نیست و دیگر آنکه چین نیز مسیر همواری برای حرکت به سمت جاه‌طلبی‌های مرکانتالیستی و دوجانبه‌گرایانه‌اش با کشورهایی که بر آن‌ها سلطه تجاری دارد ندارد." (گودمنت، 2017)

توافق اصولی اتحادیه اروپا و ژاپن برای ایجاد یک پیمان تجارت آزاد واجد پیام‌های روشنی نیز برای انگلستان بود. دونالد تاسک رئیس کمیسیون اروپا بعد از این توافق اصولی، در پست توئیتری خود از عبارت "اروپای جهانی" استفاده کرد. (رویترز، 2017) عبارتی که در واقع پاسخی به استفاده مکرر مقامات انگلستان از عبارت "بریتانیای جهانی" است. می‌دانیم که رهبران انگلستان با استفاده از عبارت"بریتانیای جهانی" بر این نکته تأکید کرده‌اند که انگلستان پسابرگزیت به‌عنوان ملتی از منظر تجاری چابک و رها از ساختارهای بوروکراتیکِ پیر و کند اتحادیه اروپا، به سمت گشودن بازارهای جدید جهانی حرکت خواهد کرد. بااین‌وجود، توافق در خصوص انعقاد معاهده تجارت آزاد اتحادیه اروپا با ژاپن نشان داد که این اروپا و نه انگلستان بود که موفق شد با چهارمین قدرت اقتصادی دنیا پیمان تجاری منعقد کند.

با وجود سیاست‌های توازن‌بخش قدرت اتحادیه اروپا و آلمان، چین و آمریکا نیز راهبردها و سیاست‌های توازن‌بخش و دستورکار سیاسی و تجاری خود را دنبال کرده‌اند. به‌عنوان‌مثال، منافع ملی چین در گرو حمایت از اروپا در حوزه تجارت و آب‌وهواست چرا که اگر سیاست‌های حمایت‌گرایانه بر کرسی بنشیند، چین چیزهای زیادی برای از دست رفتن دارد. در عین حال چین برنامه کاری ملی خود را برای توسعه صنعتی دارد. برنامه‌ای که در حال رقابت با آمریکا و اروپا نیز هست. ترامپ نیز سیاست‌های توازن‌بخش خود را دنبال می‌کند. به‌عنوان‌مثال می‌دانیم، تنها کشوری که ترامپ پیش از اجلاس گروه بیست به آن سفر کرد لهستان بود. کشوری که به پسر بد اروپا معروف است چرا که همگرایی ضعیفی با هنجارهای حقوق بشری اروپایی دارد و در حوزه حکمرانی، در حال دور شدن از هنجارهای اروپایی است. ترامپ از جاه‌طلبی لهستان برای مقابله با بروکسل و تلاش این کشور برای موازنه سازی با آلمان آگاه است و از این منظر در تلاش است از افتراق این کشور و کشورهای دیگری چون مجارستان با اتحادیه اروپا و آلمان بهره‌برداری کند. لهستان به همراه آمریکا از کشورهای عمده تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای است و همچنین همراه آمریکا، مخالف خط لوله نورث استریم است که امکان افزایش دو برابری صادرات گاز روسیه به آلمان را فراهم می‌کند.

منابع

-ایرنا،اکونومیست: آلمان؛ یک قدرت مستولی نوظهور در روابط بین‌الملل، 18/04/1396

- Frankfurter Allgemeine Zeitung, 2017, Emotionaler Pop-Gipfel in der Hansestadt, 06.07

- Godement,François, 2017,Hamburg G 20: A test for the China-EU-US triangle, 07th July

-Janning, Josef, 2017,The Hamburg G20: A clash of competing visions of world affairs, the ECFR Council, 06th July

- Reuters, 2017, EU, Japan seal free trade in signal to Trump, JULY 6.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.