1. اتاق فکر استان‌ها

نوع مطلب: خبر

خراسان شمالي 14 اردیبهشت 1394 ساعت 13:00

مشکلات مدیریت پسماند در خراسان شمالی

مشکلات مدیریت پسماند در خراسان شمالی

سومین نشست محیط‌زیستی اتاق فکر استان خراسان شمالی روز یکشنبه دهم اسفند 1393 در دانشگاه بجنورد برگزار شد. در این نشست علی‌اصغر بابایی (مدیرعامل سازمان بازیافت و تبدیل مواد استان خراسان شمالی)، مرتضی بهزادفر، رامین انصاری، محسن شهریاری، علی‌اکبر طالبیان، الهه نظامی، علی بزرگمهر (معاون مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی) و جواد هراتی حضور داشتند. موضوع این نشست در ادامه جلسه‌ پیشین (26 بهمن 1393) درباره‌ی مشکلات مدیریت پسماند در استان خراسان شمالی بود.

در ابتدای نشست دکتر جواد هراتی، مدیر اتاق فکر استان ضمن خوش‌آمدگویی به اعضای جلسه خلاصه‌ای از نتایج دو جلسه قبل را بیان کرد و در ادامه‌ی جلسه حاضرین به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.

.

ضرورت تاسیس شرکت دانش‌بنیان برای بازیافت زباله

براساس آمار تولید روزانه زباله در کشور 2400 تن است که از این مقدار 1500 تن شهری و 900 تن روستایی است. در تهران روزانه 1500 تن سبزی مورد استفاده قرار می‌گیرد که 46 درصد آن (690تن) مصرف شده و54 درصد (یعنی 810 تن) تبدیل به زباله می‌شود که این روند در کل کشور قابل تعمیم است. با توجه به پایین بودن درآمدهای استان احداث شرکت دانش‌بنیان برای بازیافت زباله‌ها با استفاده از نیروهای جوان بومی و با حمایت مسئولین استانی ضروری به نظر می‌رسد. استفاده از پسماندها در ساخت کالاهای جدید که امروزه در بسیاری از کشورهای دنیا رایج شده است می‌تواند یکی از منابع درآمدی شرکت باشد تا در مراحل بعدی بحث تولید ورمی کمپوست مورد توجه شرکت قرار گیرد.

.

غفلت از بازیافت زباله‌ها

به گفته‌ی علی‌اصغر بابایی مدیرعامل سازمان بازیافت و تبدیل مواد استان خراسان‌شمالی هدف مدیریت پسماند علاوه بر بحث تفکیک زباله کاهش تولید از مبداء است که در این رابطه مطالعاتی نیز انجام شده است. در حال حاضر تولید سرانه زباله در استان بین 500 تا 600 گرم است که از میانگین کشوری بالاتر است. حدود 75 درصد از زباله بجنورد از نوع زباله‌ تر است که قابل تبدیل شدن به کمپوست است. اگر بتوانیم تفکیک را به درستی انجام دهیم حدود 60 درصد از هزینه‌های حمل زباله کاهش پیدا می‌کند. لازمه این کار فرهنگ‌سازی است. زمانی آموزش چهره به چهره در بجنورد انجام گردید که متاسفانه به دلیل کمبود اعتبارات متوقف گردید. در حال حاضر مدت دوسال است که سرمایه‌گذاری به استان خراسان شمالی آمده است و تمایل به احداث کارخانه دارد اما به دلیل عدم توجه مدیران استان به اهمیت موضوع پسماند در حال حاضر با وجود زیان در حال فعالیت است. یعنی در بحث مدیریت پسماند سرمایه گذار وجود دارد پسماند نیز وجود دارد اما اراده لازم در نزد مسئولین وجود ندارد. در عین حال بحث کاهش تولید از مبداء باید در کنار تفکیک از مبداء مورد توجه قرار گیرد که لازمه آن فرهنگ‌سازی و ارائه آموزش‌های لازم و در کنار آن ارائه خدمات مناسب به مردم است. اگرچه در این رابطه فعالیت‌هایی قبلا انجام شده است اما به دلیل تغییر مدیریت و عدم حمایت و عدم استمرار این فعالیت‌ها شاهد از دست رفتن اعتماد مردم و بی‌اثر بودن فعالیت‌های انجام شده در حوزه فرهنگ‌سازی هستیم. در صورت اجرای صحیح تفکیک از مبداء پسماندها امکان راه‌اندازی صنایع تبدیلی در استان وجود دارد. در حال حاضر سرمایه‌گذار برای این مسئله وجود دارد مانند تولید فیلم عکاسی از زباله‌های تفکیک شده و یا استفاده از مابقی زباله‌ها به عنوان سوخت کارخانه سیمان بجنورد. اما به دلیل عدم حمایت مسئولین و تغییر مدیریت اجرایی استان این گونه برنامه‌ها متوقف باقی مانده است. متاسفانه در شهر بجنورد آنچه اهمیت دارد صرفا جمع‌آوری زباله است و به اینکه بعد از آن چه بر سر زباله‌های می‌آید توجه نمی‌شود. این درحالی است که سازمان پسماند مطالعات لازم برای انتقال مکانیزاسیون زباله، ضوابط دفن زباله، ایستگاه‌های میانی دفن زباله برای شهرهای بجنورد، اسفراین، شیروان و آشخانه را انجام داده است. تنها مانع بحث عدم حمایت مالی از سوی سازمان‌های مسئول است. در حال حاضر طرح‌های آماده بسیاری زیادی وجود دارد که به دلیل عدم حمایت مغفول مانده است. عدم استفاده از نیروی‌های متخصص در حوزه مدیریت پسماند استان از دیگر مشکلات این حوزه است. نحوه‌ی انتقال زباله در شهرستان بجنورد بسیار سنتی است. به طوری که در مسیر حرکت ماشین‌های زباله شاهد پخش زباله و شیرآبه در سطح زمین هستیم. برای این منظور نیاز به استفاده از سیمیتریلی جهت متراکم کردن زباله در هنگام جمع‌آوری و خارج کردن شیرآبه زباله در محل جمع‌آوری زباله است.

در عین حال اقداماتی در راستای بهبود مدیریت پسماند در حال انجام است. در این راستا حوزه مدیریت پسماند استان خراسان شمالی به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده است. کارخانه فعلی کمپوست به محلی نزدیک شهرستان‌های اسفراین، جاجرم و سنخواست منتقل خواهد شود. برای منطقه شمال استان (شامل بجنورد، فاروج، آشخانه و شیروان) کارخانه جدیدی با استفاده از تجهیزات هلندی احداث خواهد شد. کمیته فنی قوی تشکیل شده است که همه ادارات ذیربط را دربردارد که نظارت عالیه آن برعهده محیط زیست است. قبلا این وظیفه تنها بر عهده محیط زیست بود که نظارت به درستی انجام نشده است. تفاهم نامه‌ای با آموزش پرورش بسته شده است تا آموزش از سطوح مدارس آغاز شود. همچنین کلاس‌های ضمن خدمت برای مدیران و معلمان برگزار می‌شود. اگر بحث آموزش به درستی انجام شود و کاهش و تفکیک زباله به خوبی انجام گیرد بیش از 50 درصد در هزینه‌های شهرداری صرفه‌جویی می‌شود. متاسفانه بودجه فعلی شهرداری تنها مختص جمع‌آوری و هزینه‌های جاری است و بعد از جمع‌آوری زباله هیچ گونه عملی روی آن انجام نمی‌شود چرا که برای آن بودجه‌ای تخصیص داده نمی‌شود. متاسفانه شورای شهر بجنورد هیچ گونه اعتقادی به تخصیص بودجه بابت بازیافت پسماند ندارد. در عین حال کمپوست در بسیاری از مناطق قدیمی شده است. با توجه به شرایط اقلیمی استان خراسان شمالی (و بویژه بجنورد) استفاده از زباله‌سوزها و هاضم‌ها مناسبتر به نظر می‌رسد. با توجه به روند فعلی دفن زباله در سال حدود 3 تا 4 هکتار از زمین‌های بجنورد بابت دفن زباله از دست می‌رود. متاسفانه علی‌رغم اینکه مدیریت پسماند استان پیشنهادات خوبی در این رابطه به مرکز (تهران) ارائه کرده است، هیچ گونه توجهی از سوی مسئولین به این موضوع نشده است.

.

لزوم همکاری بین‌سازمانی برای بازیافت زباله‌ها

به گفته‌ی سیدحمید کشمیری فعال محیط‌زیست حل مشکل پسماند نیازمند همکاری شهرداری با سایر سازمان‌ها است. اگرچه اجرای طرح تفکیک زباله در مرحله اول به نفع شهرداری است اما این ارگان حاضر به هزینه در این رابطه نیستند.

.

ناسازگاری کارخانه کمپوست هلندی با شرایط ایران

به اعتقاد علی‌اکبر طالبیان از اعضای سازمان مردم‌نهاد دوستداران طبیعت سبز کره زمین، طرح اجرا شده در کارخانه کمپوست صرفا الگوبرداری و وارداتی از کشورهای اروپایی است و با شرایط ایران سازگار نیست. این درحالی است که اغلب زباله‌های تولید شده در ایران از نوع تر است درحالی که زباله تولید شده در کشورهای اروپایی بیشتر از نوع خشک است. درعین حال پایه‌های فرهنگی کاهش تولید زباله از مبداء در کشور ما وجود دارد به طوری که از گذشته از بسیاری از وسایل کهنه مجدد استفاده می‌شده. درخصوص فرهنگ سازی همچنین می‌توان از تجربه موفق کشورهایی مانند اندونزی و مالزی استفاده کرد. این کشورها هم اکنون به سمت حذف رفته‌گر پیش رفته‌اند. لازم است تا طرح‌های اجرایی در حوزه مدیریت پسماند به جای الگوسازی؛ بومی‌سازی شود. زمینه‌های فرهنگی وجود دارد اما باید با آموزش‌های مناسب جهت داده شود.

.

دفن؛ بدترین شیوه مواجه با زباله

به گفته‌ی دکتر محسن شهریاری در دنیای امروز بسیاری از کشورها از زباله به عنوان طلای سیاه استفاده‌های بسیاری زیادی می‌کنند. این درحالی است که در کشور ما به بدترین شکل، یعنی دفن، با زباله برخورد می‌شود. کمتر از یک درصد از پسماندها بازیافت می‌شود در حالی که با صرف هزینه بسیار زیادی کارخانه کمپوست احداث شده است. به نظر می‌رسد مساله پسماند استان علاوه بر کمبود اعتبار و بودجه با مشکل مکان نیز مواجه است. چند مسئله باید به موازت یکدیگر دنبال شود اول آموزش مردم و مسئولین است دوم که بیانگر بدترین مساله مدیریت پسماند استان است محل نامناسب دفن زباله فعلی در بجنورد است.

.

فرهنگ‌سازی برای تفکیک زباله

دکتر رامین انصاری از دیگر حاضرین نشست افزود فرهنگ‌سازی باید مبتنی بر اصول علمی روز و مبتنی بر سنت‌های مردم در جهت تغییر نگرش‌های سنتی انجام شود. تغییر نگرش‌های سنتی (بویژه در مناطق روستایی و دور افتاده) کار دشواری است. یکی از سنت‌های خوب که متاسفانه امروز بالاخص در مناطق روستایی از بین رفته است استفاده از ظروف مسی و جایگزینی آن با ظروف یکبار مصرف پلاستیکی است. نقش سازمان‌های مردم‌نهاد تسهیل امور در جهت اجرای قوانین است که لازم است تا این سازمان‌ها نخست خود را در بین مردم نشان دهند. سازمان‌های مردم نهاد باید در دو بعد مردمی‌سازی قوانین (یعنی توجیه قوانین برای مردم) و نظارت بر اجرای صحیح قوانین گام بردارند. ابتدا باید فرهنگ دفن زباله با استانداردهای روز دنیا بومی‌سازی شود. ساده‌ترین روش اطلاع‌رسانی سازمان‌های مردم نهاد از طریق رسانه‌های عمومی است. اما در افق دوردست باید به گونه‌ای باشد تا متناسب با هر منطقه از کشور روش‌های بازیافت بومی طراحی شود. این درحالی است که درصد زباله بازیافتی، در مقایسه با برخی کشورهای پیشرفته، بسیار ناچیز است. درحالی که نرخ بازیافت زباله در برخی کشورهای مانند آلمان و سوئیس 80 درصد است؛ این نرخ در بهترین حالت در ایران برابر 8 درصد است.

اعمال عوارض سنگین بر تولید و مصرف پلاستیک و بکارگیری منابع آن به نفع محیط‌زیست و نه دولت از راهکارهای کاهش تولید پلاستیک در ترکیب زباله است. تغییر ساختار فکری مسئولین درجه اول کشور و گوش سپردن به تجربیات سازمان‌های مردم نهاد فعال در حوزه محیط زیست نیز از راه‌های بهبود محیط‌زیست است. برای موفقیت سیاست‌های زیست محیطی خود مسئولین باید منشاء عمل باشند. اگر سازمان‌های مردم نهاد در رفتار و کردار روزانه در جهت بهبود فرهنگ محیط‌زیست عمل کنند می‌توانند الگوی مناسبی برای فرهنگ زیست‌محیطی را ایجاد کنند.

استان خراسان شمالی هنوز درگیر مسائلی در حوزه مدیریت پسماند است که برخی از استان‌های عقب‌مانده‌تر از این استان هنوز درگیر آن می‌باشند، به عنوان مثال مازندران و گیلان به دلیل محدودیت‌های مکانی دنبال طرح‌های نوین رفته‌اند، استان گلستان هم در این زمینه موفق بوده است. بخشی از استان خراسان شمالی مشابه با این مناطق است، دشت بجنورد به شکل کاسه‌ای مشابه با دشت ساری است. شکل کاسه‌ای دشت بجنورد مشکلات زیست‌محیطی خاصی را به همراه دارد، اما از یک نظر متفاوت با استان‌های ساحلی شمال ایران است. به طوری که در این استان‌ها رودخانه‌ها زباله‌ها را به دریا انتقال می‌دهند و موجب آلودگی دریای مازندران شده است.

در کنار زباله‌های معمولی انباشت نخاله‌های ساختمانی در استان افزایش بی‌رویه‌ای داشته است. در سال 1385 تولید نخاله ساختمانی معادل 350 تن در روز بوده که بیشتر از تولید 240 تن زباله در روز است. انباشت نخاله‌های ساختمانی دارای اثرات مضری است. به عنوان مثال می‌توان به سرطان‌زا بودن سرامیک‌ها اشاره کرد. باید اطلاع‌رسانی در خصوص عوارض پسماندها از سوی گروه‌های مردم نهاد انجام گیرد تا مورد پذیرش قرار گیرد. متاسفانه اجازه فعالیت لازم در زمینه آگاه‌سازی مردم در حوزه پسماند به سمن‌های فعال در استان داده نشده است. لازم است تا از کانال رسانه‌های عمومی از این ظرفیت جهت افزایش آگاهی عمومی استفاده گردد. عدم مشارکت سمن‌های زیست‌محیطی در کارگروه‌های محیط زیست، بهداشت و گردشگری استانداری از دیگر مشکلات در حوزه مدیریت پسماند است.

.

غفلت از جانمایی مناسب

به گفته‌ی علی بزرگمهر، معاون مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی یکی از مسائل اساسی در مدیریت پسماند غفلت جانمایی مناسب و مشخص کردن متولی مدیریت انواع پسماند (شهری، روستایی، صنعتی و ...) است. به عنوان مثال در روستاها با وجود اینکه دهیاری‌ها از اعتبارات خوبی برخوردار هستند در زمینه جمع‌آوری پسماند خوب عمل نمی‌کنند. به دلیل فقدان جانمایی مناسب برای محل دفن زباله در بسیاری از روستاها زباله‌های جمع‌آوری شده در مسیر رودخانه‌ها تخلیه و یا در محل نامناسب دفن می‌شوند. در این راستا اولین گام جانمایی مناسب است در مرحله بعد می‌توان مکانیسمی طراحی کرد که جمع‌آوری زباله اقتصادی شود. مسئله پسماند حتی می‌تواند به عنوان یک بحران شناخته شود. فرهنگ‌سازی و آموزش به عنوان راه حل اولیه باید مورد توجه قرار گیرد و همزمان وزارت کشور باید وظیفه تامین مالی را به درستی انجام دهد. در بحث روستا آموزش دهیاران می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. در روستاها منابع مالی به خوبی اختصاص داده نشده است. به عنوان مثال درحالی که فرهنگ روستا بیانگر کار و فعالیت بدنی در مزرعه است اما مبالغ زیادی صرف ایجاد پارک‌های ورزشی در مناطق روستایی شده است که متاسفانه فاقد استفاده هستند. با تخصیص مجدد این منابع می‌توان زمینه آموزش و فرهنگ‌سازی در مناطق روستایی را ایجاد کرد. باید به آموزش و فرهنگ‌سازی در روستاها توجه کافی داشت و روستا به عنوان بستر تولید خالی از آلودگی باشد. آموزش دهیارها در این رابطه بسیار مهم است. نکته دیگر تغییر فرهنگ مردم در بحث تولید زباله است. به عنوان مثال استفاده بی‌رویه از پلاستیک و تولید زباله‌های پلاستیکی از دیگر معزلات در حوزه مدیریت پسماند است.

.

ضعف آموزش‌های محیط‌زیستی

در ادامه‌ی نشست الهه نظامی، از فعالان محیط زیست استان گفت در سال 1390 پژوهشی با عنوان «بررسی اثربخشی آموزش‌های سازمان مدیریت پسماند به زنان شهرستان بجنورد» انجام شد، این پژوهش به بررسی نتایج حاصل از آموزش‌های سازمان مدیریت پسماند که در سال 1386 در شهرستان بجنورد انجام گردید، پرداخته است. رابطه بین آموزش زنان و نحوه‌ی عملکرد در تفکیک زباله آنها و سطح رضایت‌مندی زنان و آموزش آنها و یا محتوی آموزش در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که متاسفانه بین محتوای آموزش و نحوه‌ی عملکرد زنان خانه‌دار در تفکیک از مبداء زباله رابطه معنی‌داری وجود ندارد. در عوض آموزش‌های مستقیم در این حوزه اثربخش بوده است. اما متاسفانه طرح جمع‌آوری زباله تفکیک شده از سوی سازمان مدیریت پسماند تداوم پیدا نکرده است.

هرچند مدیرکل سازمان پسماند نبود بودجه را به عنوان مهم‌ترین عدم اجرای برنامه‌های فرهنگ‌سازی مطرح نمود اما به اعتقاد فعالین زیست‌محیطی می‌توان با همین امکانات محدود و با یک مدیریت از پایین به بالا در این راستا گام برداشت.

.

تصمیمات جلسه

1. دعوت از رسانه‌ها برای حضور در جلسات اتاق فکر جهت اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی

2. دعوت از مسئولین استانی در جلسه بعدی جهت تصمیم‌گیری مناسب

3. برگزاری جلسه بعدی در حوزه مدیریت پسماند در تاریخ 1393.12.19

4. برای اجرایی شدن مباحث مطرح شده، جلسه بعدی با حضور مسئولین اجرایی استان در حوزه مدیریت پسماند برگزار شود

.

خلاصه سیاستی

براساس آنچه مطرح شد مهم‌ترین مشکلات حوزه مدیریت پسماند به شرح زیر است

1. عدم تداوم برنامه‌های آموزش در حوزه فرهنگ سازی در تفکیک از مبداءپسماند به دلیل عدم تخصیص بودجه مناسب برای برنامه‌های فرهنگسازی

2. نامناسب بودن شیوه دفن زباله در استان

3. کافی نبودن اعتبارات اختصاص داده شده به مدیریت پسماند استان

4. عدم استفاده از ظرفیت سمن‌های زیست محیطی جهت افزایش آگاهی عمومی در خصوص مضرات پسماندها و افزایش مشارکت مردمی در این حوزه.

.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.

متون سیاستی منتشرشده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوماً نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.