1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. روابط خارجی و دیپلماسی عمومی
  6. >
  7. اوراسیا

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

5 اردیبهشت 1394 ساعت 13:11 شماره مسلسل: 3300088

سایه قرارداد اس300 بر رقابت‌ها و همکاری‌های منطقه‌ای؛ نگاه ایران و روسیه در چه نقطه‌ای به هم نزدیک می شود؟

سایه قرارداد اس300 بر رقابت‌ها و همکاری‌های منطقه‌ای؛ نگاه ایران و روسیه در چه نقطه‌ای به هم نزدیک می شود؟

قراردادی هشتصد میلیون دلاری که هشت سال از اجرای آن گذشت، سه سال بعد از انعقاد، به بهانه اعمال تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران از اجرا بازماند و اکنون در آستانه عملیاتی شدن است. این همان قرارداد پرحاشیه تحویل سیستم موشکی اس-300 میان روسیه و ایران است که بار دیگر در مرکز توجه قرارگرفته و از منظرهای متفاوت مورد تحلیل قرار می‌گیرد. بخش قابل‌توجهی از تحلیل‌ها به چند فاکتور مشخص می‌پردازند: تحلیل ماهیت رفتاری مسکو، نوع نگاه ایران به اقدام تازه کرملین، تبعات منطقه‌ای اجرای این قرارداد، ارتباط آن با موضوع هسته‌ای ایران، عوامل فشار بر مسکو برای اتخاذ تصمیم جدید و وابسته‌ای اقتصادی و سیاسی و امنیتی این موضوع را سبب شده است.<br/>لازم است در ادامه به‌واسطه حجم وسیعی از تحلیل‌های مطرح‌شده پیرامون علل توقف این قرارداد از سوی روسیه و تصمیم به اجرای قرارداد مذکور، با دقت بیشتری به زوایای این بحث پرداخته و نگاهی به تنوع تحلیلی مرتبط با موضوع داشته باشیم.


تحلیل ماهیت رفتاری مسکو (تجدیدنظر در واگذاری سامانه)

از زمانی که روس‌ها از اجرای توافق سرباز زدند تا اکنون‌که خبر از نزدیکی زمان تحویل این سامانه می‌رسد؛ تردیدی وجود نداشته و ندارد که بدعهدی روس‌ها هیچ ارتباطی با تحریم‌های اعمالی بین‌المللی علیه ایران به‌واسطه برنامه هسته‌ای‌اش نداشت و بر اساس توافقی دوطرفه میان کرملین و کاخ سفید، توافق مذکور اجرایی نشد. بر این اساس هیچ تحلیلی نمی‌توان ارائه داد یا یافت که بر این نکته متمرکز باشد که در سایه ایجاد چشم‌اندازی روشن در روند مذاکرات هسته‌ای ایران با قدرت‌های بین‌المللی و کاهش و حتی لغو کلی تحریم‌ها، مسکو تصمیم جدید را اتخاذ کرده است. چند تحلیل در این زمینه وجود دارد:

الف) همراهی و همفکری امریکا و روسیه در انتخاب این مقطع زمانی برای اجرای توافق اس-300 عامل تصمیم جدید پوتین بوده است. بر اساس این تحلیل تصور غالب این بوده که رفع نگرانی‌های امنیتی ایران، تهران را به‌سوی حرکت سریع در مذاکرات هسته‌ای و دست‌یابی طرفین به توافقی مرضی‌الطرفینی سوق می‌دهد. به‌این‌ترتیب نه‌تنها کرملین خود عامل تعلیق اجرای قرارداد نبوده بلکه در اتخاذ تصمیم جدید برای تحویل این سامانه به تهران نیز از همفکری امریکا بهره گرفته و در هیچ‌یک از دو مقطع موردبحث، تصمیم‌گیرنده واحد نبوده است.

ب) توجه و تمرکز مسکو به عواقب تحریم‌های غرب علیه روسیه، ایجاد محدودیت‌های احتمالی در فروش گاز و نفت روسیه به اروپا، کاهش ارزش روبل در برابر دلار و احتمال افزایش تبعات اقتصادی در داخل روسیه که از تبعات مواضع مسکو در مورد اوکراین بوده، این نگاه روبه‌جلو را در کرملین تقویت کرده است که بهبود هرچه بیشتر مناسبات اقتصادی روسیه با ایران به‌ویژه در دوران پسا تحریم مؤثر واقع می‌شود. بر اساس این تحلیل مسکو اساساً تمایل ندارد از مزایای ایران بعد از تحریم‌های بین‌المللی دورمانده و از سایر رقبا و شرکا در بازار ایران عقب بماند و چه گامی مؤثرتر از فروش سامانه اس-300 برای آغاز فصلی جدید در مناسبات اقتصادی با جمهوری اسلامی ایران.

ج) تصمیم به اجرای توافق سال 2007 از سوی کرملین ناشی از روند رو به افزایش نگرانی از تنش‌های روسیه و امریکا از یک‌سو و رفع برخی تنش‌ها و سوءبرداشت‌های میان ایران و امریکا از سوی دیگر است. بر اساس این تحلیل آنچه پوتین و همراهان فکری او را به اجرای قرارداد فروش اس 300 واداشته، نه نگاهی به تحریم‌های خود و نه وسوسه روزهای طلایی با ایران بعد از تحریم است بلکه ترس و واهمه از انزوای منطقه‌ای و جهانی و بی‌تأثیر شدن کارت‌های بازی کرملین در کارزار تنش‌ها و ابهام‌های موجود میان تهران و واشنگتن است. در همین راستا برخی صاحب‌نظران به موضوع اوکراین اشاره مستقیم دارند و چنین معتقدند که بازی باکارت فروش سامانه اس 300 از سوی روس‌ها برای دریافت امتیازات راهبردی در سایر مناطق بازی به‌ویژه اوکراین از غرب صورت گرفته است.به‌این‌ترتیب پوتین تصمیم به فروش سامانه را در مقطعی گرفته که رسماً در اوکراین مقابل غرب ایستاده است. برای حفظ منافع حیاتی منطقه‌ای روسیه در حوزه‌های استراتژیک موردنظر کرملین لازم است برخی امتیازات داده شود. تحویل این سامانه به ایران، موضع تهران را در برابر غرب تقویت می‌کند و در مقابل غرب را وا‌می‌دارد برای حفظ تعادل در مذاکرات برابر ایران، بروی گزینه‌های مورد درخواست مسکو در مناطق حساس ازجمله اوکراین تأمل کند.

د) همراهی استراتژیک و امنیتی و تسلیحاتی روسیه با ایران درنبرد یمن از سوی برخی عامل اصلی تصمیم پوتین برای اجرای قرارداد اس 300 است. به اعتقاد طراحان این تحلیل، ایران رسماً مخالف حمله نظامی عربستان به یمن و خواهان حل بحران یمن از راه‌های سیاسی است اما ریاض صراحتاً آغاز حمله به این کشور را در راستای مقابله بانفوذ رو به گسترش ایران در یمن اعلام کرد و ادعای حمایت ایران از حوثی‌های شیعی در این کشور را سرلوحه کار قرارداد. این ادعا که از سوی تهران همواره رد شده است، درصحنه عمل ایران را مخالف ریاض، ریاض را آغازگر نبرد، شکل‌دهنده ائتلاف عربی به رهبری ریاض در حمله به یمن و همراه کننده برخی کشورهای مخالف این تعرض همچون روسیه و الجزایر و غیره با یکدیگر کرده است. حال با چنین برداشتی از فضای جاری درصحنه درگیری یمن، روسیه عملاً با تحویل سامانه اس-300 در مقطع کنونی تلاش دارد جبهه مخالف ریاض را تقویت و برای رویارویی با تندرویی‌های عربستان درصحنه منطقه اقدام کند.

ه) همان‌طور که پوتین اشاره کرد، تحویل اس 300 به ایران به دنبال تداوم و پایبندی تهران در روند مذاکرات برای حل‌وفصل مسئله هسته‌ای این کشور صورت می‌گیرد. بر اساس این نوع نگاه، روسیه به‌عنوان پاداش پیگیری‌های مستمر تهران برای رفع ابهامات برنامه هسته‌ای خود، تن به اجرای توافق قدیمی داده است. این تحلیل اساساً با واقعیت‌های موجود تطابقی ندارد چراکه اگر این‌گونه بود تهران سال‌ها و مشخصاً بیش از یک دهه است که برای حل‌وفصل موضوع هسته‌ای خود و در راستای شفاف‌سازی اهداف این برنامه، در حال مذاکره و رایزنی و پذ‌یرش بازرسی‌های آژانس و غیره است.

نوع نگاه ایران به تصمیم جدید کرملین

گیرنده این سامانه هشت سال از اجرای قرارداد عقب است و طبیعی است که از عملیاتی شدن آن استقبال می‌کند البته با همان شرایط و ضوابط قبلی. تهران به دنبال تعلل روس‌ها به دیوان بین‌المللی داوری شکایت برد و حاصل کار تعیین 4 میلیارد دلار خسارت به سود ایران بود. اما در این میان ایران خود نیز دست‌به‌کار ساخت این سامانه در داخل شد و همین امر مانع از پذیرش پیشنهادات بدیل مسکو برای خلاصی از پرداخت غرامت تعیین‌شده بود. اکنون تهران به‌عنوان مدعی صرفاً ارسال هرچه سریع‌تر سامانه را از طرف روس می‌خواهد و تاکنون رسماً هیچ‌یک از مقامات کشور در مورد ارتباط این تصمیم تازه روسیه با موضوع هسته‌ای اظهارنظر نکرده‌اند. از دید ایران این تعهدی بود که باید بر طبق قرارداد هشت سال پیش اجرایی می‌شد و در مقابل، تهران هیچ دینی ندارد.

لازم به تأکید است که وفای به عهد دیرهنگام روس‌ها نمی‌تواند و نباید موجب هیجان و استقبال وافر و استنباط از شراکت و همکاری دیرینه روسیه با ایران شود بلکه این دست قراردادها و آنچه بعدازاین در مناسبات دو کشور پیش خواهد آمد، ضرورت‌های روابط دو کشور بزرگ و تأثیرگذار و همسایه است. نکته اینجاست که هنوز روابط ایران و روسیه با مناسبات استراتژیکی که می‌تواند میان دو کشور برقرار شود، فاصله زیادی دارد و نوع واکنش روسیه نسبت به اهداف جمهوری اسلامی و چگونگی برخورد با منافع منطقه‌ای و ملاحظات استراتژیک ایران است که می‌تواند ماهیت مناسبات ایران و روسیه را تعیین کند.

درنهایت این سؤال مطرح می‌شود که کدام‌یک از تحلیل‌های پیش‌گفته موردپسند ایران است و در کدام موارد می‌توان از تصمیم جدید روسیه به سود منافع ملی ایران سود چیست؟

به نظر می‌رسد با مانور به روی تبعات اقتصادی تصمیم جدید کرملین همچنین تأکید بر همکاری‌های ایران و روسیه و ضرورت پایبندی دو طرف به موافقت‌نامه امنیتی دوجانبه، می‌توان مزیت‌های بیشتری را از تصمیم تازه نصیب منافع ملی کرد. اما درعین‌حال، بازی باکارت روند رو به بهبود مذاکرات هسته‌ای برای قراردادن روسیه در چارچوب همکاری بیشتر و پذیرش ضرورت‌های همسایگی در راستای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و توجه به زوایای حمایت از ایران در مجامع بین‌المللی، همچنین مانور بروی واکنش ایران در صورت تکرار هر نوع بدعهدی مجدد در مناسبات دوجانبه از سوی مسکو (این مورد به‌ویژه در شرایط فعلی که بحث از لزوم انعقاد قرارداد جدید برای تحویل سامانه باقیمت جدید از سوی برخی در مسکو مطرح می شود، قابل‌توجه است) می‌تواند قابل‌تأمل باشد.

.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.