1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. همكاری فناورانه

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

19 فروردین 1394 ساعت 12:46 شماره مسلسل: 6600078

همکاری فناوری: تعمیق تحقیق و توسعه و اعتماد جهانی

همکاری فناوری: تعمیق تحقیق و توسعه و اعتماد جهانی

بیانیه توافق هسته‌ای بین ایران و 5+1 پس از یک دیپلماسی فعال نهایتاً در 13 فروردین توسط ایران و 5+1 منتشر شد. یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد اختلاف در این مذاکرات هسته‌ای، موضوع تحقیق و توسعه در حوزة فناوری هسته‌ای بود. ایران حق فعالیت در حوزة هسته‌ای را یک موضوع غیرقابل مذاکره می‌دانست، فعالیت‌هایی همچون غنی‌سازی و مهم‌تر از آن فعالیت تحقیق و توسعه در این زمینه. راه‌حل ارائه‌شده در مذاکرات آن بود که، سایت فوردو که یکی از بحث‌برانگیزترین سایت‌های هسته‌ای ایران بود، به یک مرکز تحقیقات هسته‌ای و فیزیک پیشرفته تبدیل شود؛ که در آن تحقیق و توسعه در زمینة هسته‌ای انجام می‌شد. همچنین در متن بیانیه، شکل‌دهی به همکاری بین‌المللی (International Collaboration) در زمینه‌های تحقیقاتی در این مرکز موردتوجه قرارگرفته بود. در این نوشتار اولاً به این موضوع پرداخته می‌شود که مراکز همکاری بین‌المللی در جهان چه جایگاهی داشته‌اند و ثانیاً چگونه می‌توان این توافق در خصوص تحقیق و توسعه را به‌مثابه یک فرصت تاریخی بهره جست.<br/>کلیدواژه‌ها : توافق هسته‌ای، همکاری فناوری، مرکز تحقیقات


همکاری‌های فناوری[1]

همکاری فناوری حاصل از تغییر دیدگاه در توسعه و اشاعه فناوری بوده است. تا اواخر قرن بیستم، دستیابی به فناوری یا از طریق خلق فناوری در مراکز تحقیق و توسعه در نظر گرفته می‌شد؛ یا آن‌که از طریق انتقال فناوری از یک دارنده به یک گیرنده. اما سال‌های انتهایی قرن بیستم و ابتدایی قرن حاضر نشان داد، فناوری نیز به‌مانند هر آفریدة دیگری در یک فرآیند تکاملی شکل می‌گیرد. به‌این‌ترتیب فناوری در تعامل میان بازیگرانِ مختلف، از مبدعان و مخترعانِ نخستین تا استفاده‌کنندگان، شکل می‌گیرد و توسعه می‌یابد. در این فهم جدید از توسعة فناوری، مراکز تحقیق و توسعه، دیگر تنها وظیفة سنتی تولید فناوری را بر عهده نداشتند، بلکه نهادهایی به‌منظور شناسایی فناوری‌های جدید، همکاری با سایر نهادهای دیگر، تجمیع و هم‌افزایی ایده‌ها، تطبیق دهی و بومی‌سازی فناوری و تکامل بخشیدن به فناوری را بر عهده داشتند. به‌این‌ترتیب، منظور از همکاری فناوری، تعامل میان بازیگران مختلف، تجمیع و هم‌افزایی دانش میان آن‌ها و تکامل مستمرِ فناوری بر پایة این همکاری است؛ به‌نحوی‌که یک مالکیت مشترک فناوری یا ایجاد یک زیرساخت مشترک را فراهم می‌آورد. امروزه سرمایه‌گذاری‌های مشترک[2]، اتحادهای راهبردی[3]، کنسرسیوم‌های تحقیقاتی و حتی شبکه‌های همکاری نمونه‌هایی از همکاری فناوری هستند

زیست‌بوم همکاری فناوری

رشد سریع فناوری در سطح جهانی بعد از فروپاشی شوروی، تنها یک تقارب و هم‌زمانی تاریخی نیست. بلکه فروپاشی شوروی منجر به امنیتی زدایی و کاهش سیاست‌زدگی در حوزة فناوری شد. تا پیش از آن بسیاری از فناوری‌ها، حتی فناوری ارتباطاتی مانند اینترنتی که امروزه می‌شناسیم، فناوری‌هایی امنیتی دانسته می‌شدند، که در رقابت میان دو قطب جهانی به‌عنوان ابزارهای برتری بودند. به‌این‌ترتیب این فناوری‌ها و بسیاری دیگر از فناوری‌های امروز در جهان، به‌عنوان موضوعی امنیتی و گاه دفاعی دانسته می‌شدند. نتیجة این دیدگاه آن بود که فناوری‌ها در مراکز محدود و با تعداد محدود و با محدودیت‌های امنیتی فراوان، رشدی اندک می‌یافت. این رشد کم و کند نتیجة زیست‌بوم فضای جنگ سرد بود. با اتمام جنگ سرد آنچه تغییر یافت، همین زیست‌بوم توسعة فناوری بود. در زیست‌بوم جدید از نگاه امنیتی کاسته شده بود. کاهش نگاه امنیتی، امکان همکاری‌های فناوری را فراهم می‌آورد. همکاری‌هایی که می‌توانست زمینه‌ساز تجمیع و هم‌افزایی دانش‌های مختلف و گسترده شود و مشوق آن‌چه باشد که امروز بانام نوآوری باز[4] می‌نامیمش.

مهم‌ترین ویژگی زیست‌بوم مناسب در توسعة فناوری، کاهش سیاست‌زدگی و کاهش امنیتی سازی امور فناورانه است. به‌عنوان‌مثال همین فناوری هسته‌ای یکی از مهم‌ترین نمونه‌های جهانی است. به دلیل امنیتی بودن فناوری هسته‌ای، این فناوری دارای کمترین میزان رشد در مقایسه با فناوری‌های بدیلِ دیگر بوده است. میزان توسعة فناوری در نیروگاه‌های هسته‌ای در مقایسه با سایر انواع نیروگاه‌ها، مقایسه خوبی است که نشان می‌دهد، این فناوری در سطح جهانی با محدودیت رشد روبه‌رو بوده است.

هم‌زمان با فروپاشی شوروی از یک‌سو و شکل‌گیری اتحادیه اروپا، بخش عمده‌ای از فناوری‌ها، نه‌تنها از طریق همکاری‌های بین‌المللی رشد زیادی یافتند، بلکه این فناوری‌ها تبدیل به چارچوب‌ها و پلت‌فرم‌های همکاری میان دارندگان فناوری شدند.

در ادامه به دو نمونة شناخته‌شده از همکاری‌های بین‌المللی فناوری اشاره‌شده است. این دو نمونه می‌توانند دربردارندة گزاره‌های سیاستی در این خصوص باشند:

الف) ایستگاه فضایی بین‌المللی[5]

این ایستگاه فضایی با مشارکت بیش از ۱۵ کشور از سال 1998 آغاز به کارکرد. در این طرح که از همکاری دو سازمان اصلی فضایی آمریکا (ناسا) و شوروی (سازمان فضایی فدرال روسیه روسکوسموس) شکل گرفت، چارچوبی برای همکاری مشترک فضایی در سطح جهانی شد. در ادامه سایر کشورهای توسعه‌یافته از جمله ژاپن (آژانس کاوش‌های فضایی ژاپن[6]) و کانادا (آژانس فضایی کانادا[7]) و همچنین سازمان فضایی اروپا[8] به این همکاری مشترک پیوستند.

این ایستگاه بین‌المللی از یک‌سو هزینه‌های مربوط به تحقیقات پیشرفته را کاهش داد و از سوی دیگر زمینه‌ساز همکاری‌هایی شد، که تولیدکنندة دانش‌های جدید بودند. امروزه بخش‌های مختلف این ایستگاه فضایی توسط کشورهای اصلی ساخته می‌شود و به ایستگاه افزوده می‌شود. همچنین فضانوردان این کشورها در این ایستگاه مستقرشده و همکاری‌های علمی و فناورانه با همدیگر دارند.

ب) سرن[9] یا سازمان اروپایی پژوهش‌های هسته‌ای

سرن نمونة جالبی است، چراکه این سازمان در سال‌هایی دورتر و پس از اقبال فناوری هسته‌ای در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم، در سال 1954، با همکاری 11 کشور اروپایی شکل گرفت. حوزة اصلی فعالیت سرن شتاب‌دهنده ذرات است که برای پژوهش‌های فیزیکی در انرژی‌های بالا استفاده می‌شوند. این مرکز شبکه‌ای از 6 شتاب‌دهنده است. سرن نخستین مرکزی بود که در خصوص شبکه گسترده جهانی وب[10] در سال 1990 آغاز به کارکرد. این مرکز پس از جنگ سرد و با توسعة همکاری‌های بین‌المللی اهمیت بیشتری در توسعة همکاری‌ها یافت. در حال حاضر همکاری کشورهای مختلف و پژوهشگران این کشورها در قالب اعضاء، کشورهای الحاقی، نامزدان عضویت، کشورهای دارای قراردادهای همکاری و .. هستند. به‌این‌ترتیب این مرکز تبدیل به سازمان همکاری‌های بین‌المللی شده است، که کشورهای مختلف در ساخت و تجهیز آن مشارکت دارند و پژوهشگران این کشورها می‌توانند از این سخت‌افزارها و زیرساخت موجود به‌منظور پژوهش بهره بگیرند. پروژة ابرتصادم گر هادرونى به نام LHC یکی از شناخته‌شده‌ترین و بزرگ‌ترین پروژه‌های این مرکز بود که 50 کشور (ازجمله ایران) در تولید سخت‌افزارها و زیرساخت آن مشارکت داشتند.

اهمیت این سازمان همکاری تحقیقاتی پیشرفته به حدی بود که از دهة 1960 میلادی شوروی سابق قرارداد همکاری با این سازمان امضاء کرد تا پژوهشگرانش بتوانند در تحقیقات این مرکز حضورداشته باشند. شاید بتوان گفت که سرن تنها مرکز فناوری بین‌المللی بود که شوروی در اوج دوران جنگ سرد نیز دست از همکاری نکشید.

در تمامی مراکز تحقیقات بین‌المللی مشترک، اعضاء فرصت بی‌نظیر توسعة فناوری با هزینة پایین و مشترک را می‌یابند و به‌این‌ترتیب فاصلة خود را با غیراعضاء به‌شدت افزایش می‌دهند.

پیشنهادهای سیاستی در خصوص مرکز تحقیقات [بین‌المللی] هسته‌ای و فیزیک پیشرفته (فوردو 2)

بر اساس متن توافق‌نامه ایران و 5+1، فوردو از یک سایت غنی‌سازی تبدیل به یک مرکز تحقیقات هسته‌ای خواهد شد؛ که در آن همکاری‌های بین‌المللی در زمینة تحقیقات، فناوری و نوآوری انجام می‌شود. بی‌شک این مرکز می‌تواند یک فرصت توسعة فناوری و یک تجربة منحصر به‌فرد از توسعة فناوری در اختیار کشور بگذارد. این فرصت البته می‌تواند در وضعیت انفعال تبدیل شود به یک سایت تعطیل‌شده! سیاست‌های زیر می‌تواند در بهره‌برداری از این فرصت موردنظر باشد:

سایت آزمایشگاهی-تجربی عملی: مرکز برخوردار از زیرساخت تحقیقاتی و آزمایشگاهی باشد.

کشورهایی عضو این مرکز باشند. اعضاء اولیه می‌توانند دقیقاً اعضاء 5+1 و همچنین پاکستان و هند باشند،که به‌مرورزمان اعضاء متقاضی به آن افزوده شوند.

زیرساخت با همکاری و مشارکت کشورهای عضو ارتقاء یابد. این زیرساخت بر اساس یک نقشة راه توسط اعضاء ارتقاء می‌یابد.

مرکز بر اساس چندین پروژة پیش‌آهنگ برنامه‌ریزی شود. هر پروژه پیش‌آهنگ، پروژه‌ای مشارکتی است که بر یک موضوع خاص استوار است. هر پروژه دارای یک کمیته راهبری است و در آن کمیته راهبری از میان دانشمندان و همچنین سیاست‌گذاران آژانس‌های هسته‌ای کشورهای عضو، اعضائی انتخاب می‌شوند.

پژوهشگر میهمان از سایر کشورها بپذیرد: پژوهشگران متقاضی از کشورهای عضو برای پروژه‌های پیش‌آهنگ یا پروژه‌های شخصی تقاضانامه فرستاده از میان آنان انتخاب می‌شوند.

آژانس بین‌المللی هسته‌ای عضو ناظر در تمامی پروژه‌های پیش‌آهنگ باشد. این امر هم جایگاه جهانی مرکز را ارتقاء می‌دهد و هم آن‌که اعتمادسازی را افزایش می‌دهد.

این مرکز نقش محوری در میان کشورهای منطقه، سازمان غیرمتعهدها و همچنین سازمان کشورهای اسلامی باشد. به این ترتیب می‌تواند نقش ایران را از یک کشور بهره‌گیر از علوم و فناوری هسته‌ای به یک کشور تولیدکننده فناوری‌های پیشرفتة هسته‌ای ارتقاء دهد. همچنین زمینه‌ساز همکاری میان کشورهای منطقه و خصوصاً اعراب با ایران باشد.

سانتریفیوژ IR10 به‌عنوان یک پروژة پیش‌آهنگ با همکاری اعضاء طراحی شده و موردتحقیق قرار گیرد. این سانتیفیوژ متعلق به ایران نیست و تمامی اعضاء مرکز بین‌المللی در آن همکاری دارند و به همین دلیل نیز خارج از توافق‌نامه قرار می‌گیرد.

مرکز می‌تواند دانشجویان دورة دکترا و همچنین پژوهشگران پسادکترا را با همکاری چند دانشگاه خاص پذیرش کند.

در چشم‌اندازی چندساله این مرکز می‌تواند دارای سایت‌ها و مراکزی در سایر کشورها نیز بشود. به‌عبارت‌دیگر شبکة تحقیقات بین‌المللی فوردو یک شبکه‌ای از چند مرکز تحقیقات در کشورهای عضو است.

بدیهی است که تمامی این پیشنهادها نیازمند وجود یک چارچوب امنیتی است. در تمامی نمونه‌های جهانی نیز موضوع امنیت به‌شدت دارای اهمیت است. اما حفظ امنیت و رعایت مسائل امنیتی به معنای آن نیست که از منافع همکاری بگذریم. همان‌گونه که در بسیاری از مسائل، یادگیری موضوعی جدی بوده است، در اعمال پروتکل‌های امنیتی در سطح همکاری‌های جهانی نیز باید یادگیری‌های خود را افزایش دهیم.

آخرین پیشنهاد را می‌توان در قالب یک توصیه عام ارائه داد. توصیه‌ای که قابل‌تعمیم به سایر فعالیت‌های علمی-فناورانه نیز هست. سیاست‌های فناوری نیازمند دانشی فراتر از دانش مربوط به آن فناوری است. به زبان این طرح شاید بتوان این‌گونه بازنویسی کرد: طراحی این مرکز به دانشی بیش از دانش فناوری هسته‌ای نیاز دارد. دانش‌سیاست‌گذاری فناوری، دانشی است که می‌تواند و باید در طراحی این مرکز مشارکت داشته باشد.


[1]. Technology Collaboration

[2]. Joint Ventures

[3]. Strategic Alliance

[4]. Open Innovation

[5]. International Space Station

[6]. Japan Aerospace Exploration Agency

[7]. Canadian Space Agency

[8]. European Space Agency

[9].CERN

[10]. World Wide Web

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.