1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. روابط خارجی و دیپلماسی عمومی
  6. >
  7. همسایگان

نوع مطلب: مرور سیاست

4 اردیبهشت 1396 ساعت 03:58 شماره مسلسل: 33۰۰308

جدایی تدریجی ترکیه از محور روسیه-ایران

جدایی تدریجی ترکیه از محور روسیه-ایران

با نگاهی به تحولات شش سال اخیر در بحران سوریه به‌وضوح شاهد سیکل همکاری و تنش میان آنکارا و مسکو هستیم. این نوشتار با تمرکز بر روابط روسیه و ترکیه به کالبدشکافی تحولات اخیر در روابط این دو کشور و فاصله‌گیری تدریجی آنکارا از مسکو در بحران سوریه می‌پردازد.

سیاست از یک منظر عرصه تنازع میان دو عنصر بقا و دگرگونی است. هنر سیاست داخلی و خارجی دولت‌ها در برقراری تعادل و اتخاذ رویکردهای مناسب برای حفظ و تقویت منافع ملی‌شان است. ازاین‌رو دولتها به تناسب نیازها و خواستههای داخلی خود، در عرصه داخلی و منطقهای به کنشگری می‌پردازند. طبق این اصل، ریشه بسیاری از اتحادها و دشمنی‌ها را می‌توان در نوع ایدئولوژی احزاب حاکم و منافع ملی آن کشور یافت. گاهی منافع ملی یک کشور و برداشت رهبران تصمیمگیر از محیط تحولات بیرونی اقتضا می‌کند که یک کشور دست دوستی به رقیب خود نیز بدهد.

این اتفاقات به آشکارترین شکل ممکن در بحرانهای منطقهای خاورمیانه دیده شد. در این تحولات معادلات سنتی منطقه به هم ریخت و کشورهای دوست و متحد به سبب نوع جهتگیری تحولات منطقه از در دشمنی و رقابت درآمدند. تحولات اخیر در روابط ترکیه و روسیه نیز از همین قاعده مستثنا نیست. با نگاهی به تحولات شش سال اخیر در بحران سوریه به‌وضوح شاهد سیکل همکاری و تنش میان آنکارا و مسکو هستیم. این نوشتار با تمرکز بر روابط روسیه و ترکیه به کالبدشکافی تحولات اخیر در روابط این دو کشور و فاصلهگیری تدریجی آنکارا از مسکو در بحران سوریه می‌پردازد.

پیش از بررسی روابط دگرگونه روسیه و آنکارا باید به این نکته اشاره کرد که طی بیست‌وهفت سال اخیر به‌ندرت شاهد هماوردی مستقیم میان مسکو و آنکارا بر سر تحولات منطقه بودیم. این دو کشور بعد از فروپاشی شوروی، روابط نسبتاً دوستانه با یکدیگر برقرار کرده بودند. ترکها طی این مدت تلاش داشتند از ورود به مسائل و بحرانهایی که زمینه حساسیت روسیه را برانگیزد اجتناب ورزند. نیاز انرژی ترکیه به روسیه و همچنین بازار بزرگ مصرفی این کشور، مانع از هر گونه ماجراجویی از سوی رهبران آنکارا در مواجهه با روسیه شده بود.

امروز حجم مبادلات اقتصادی روسیه و ترکیه به رقم نجومی 31 میلیارد دلار رسیده است.

در کنار نیازهای اقتصادی روسیه، باید به تغییرات معنادار ژئوپلیتیک و تغییر اولویتهای جهانی نیز اشاره کرد. در دوره پس از جنگ سرد، ترکیه اهمیت و اعتبار گذشته خود را به‌عنوان سپر دفاعی در برابر توسعه‌طلبی‌های شوروی در منطقه مدیترانه از دست داد. دیگر تهدیدی به اسم کمونیسم وجود نداشت که قدرت چانه‌زنی آنکارا را در برخورد با شرکای غربی‌اش افزایش دهد. متقابلاً روسیه نیز با در نظر گرفتن شرایط جدید منطقه‌ای، از رویکرد سابق خصمانه نسبت به آنکارا فاصله گرفت و در تلاش برای تقویت هر چه بیشتر تعاملات اقتصادی و تجاری میان دو کشور بود. در نتیجه همین رویکرد است که امروز حجم مبادلات اقتصادی روسیه و ترکیه به رقم نجومی 31 میلیارد دلار رسیده است.(1)

رویه همکاری‌جویانه ترکیه و روسیه با یک روند ملایم تا هنگامه آغاز تحولات موسوم به بهار عربی تداوم یافت و همراه با اوج‌گیری قیامهای عربی در منطقه، شاهد برخورد منافع قدرتهای ذی‌نفع در این بحرانها بودیم. بی‌گمان در بین تحولات کشورهای عربی، سوریه وضعیت ویژهای در تقابل منافع قدرتها دارد. موقعیت جغرافیایی این کشور و نوع جهتگیری دمشق در منطقه و جهان، باعث جلب‌توجه تمامی قدرتهای مهم منطقه‌ای و فرامنطقهای شد. روسیه به سبب روابط طولانی تاریخی با دمشق و داشتن پایگاه دریایی در بندر طرطوس، حساسیت ویژه‌ای به حفظ دولت بعثی اسد در برابر طیف متنوعی از مخالفان نشان داد. گفتنی است که دولت روسیه طی شش سال اخیر هفت بار قطعنامه ضدسوری شورای امنیت سازمان ملل را وتو نموده و مانع از هر گونه اقدام عمل از سوی این شورا علیه دولت اسد شده است. در کنار حمایت‌های مستمر سیاسی از دولت دمشق، این کشور هم‌اکنون راهبر اصلی نیروهای اسد در عملیات مبارزه با داعش و دیگر گروه‌های مخالف است.(2)

در مقابل، ترکیه متأثر از رویکرد اخوانی خود و با هدف حفظ برتری‌جویی‌های منطقهای خود، بر حذف اسد از قدرت متمرکز شده است. از دید ترکیه، دولت اسد با گشودن آتش به روی مخالفان مشروعیت خود را از دست داده و این کشور باید با برگزاری انتخابات آزاد وارد دوران پسا بعثی شود.

آنکارا برای عملیاتی کردن رویکرد خود دست به راهکارهای متعدد دیپلماتیک و نظامی زده است. این کشور ابتدا همگام با محور عربی و غربی سعی در کوبیدن طبل جنگ در سوریه با مجوز شورای امنیت کرد. با مسدود شدن رویکرد مستقیم نظامی در سوریه، آنکارا به همراه کشورهای عربی سیاست تجهیز و تقویت مخالفان اسد را در پیش گرفتند. این سیاست نیز به دلیل نبود سازمان‌دهی میان مخالفان از یکسو و درگیری و رقابت میان آن‌ها بر کسب رهبری ائتلاف مخالفان راه به جایی نبرد.

در بحبوحه تحرکات جنگ‌طلبانه ترکیه در سوریه، تحولات دقیقاً در نقطه مقابل خواسته‌های آنکارا جریان یافت.

در بحبوحه تحرکات جنگ‌طلبانه ترکیه در سوریه، تحولات دقیقاً در نقطه مقابل خواسته‌های آنکارا جریان یافت. در بخش شمالی سوریه، گروه‌های کُرد تحت ائتلاف حزب اتحاد دموکراتیک با الگوگیری از کردستان عراق دست به تشکیل منطقه خودمختار کُرد زده بودند. این گروهها با ایجاد یک شاخه نظامی در پی حراست از مرزهای کردها در برابر دستاندازی دولت سوریه و گروه‌های شورشی همچون داعش برآمدند.

هم‌زمان با قدرت‌گیری گروه‌های کرد، ارتش آزاد سوریه به‌عنوان مهم‌ترین متحد داخلی ترکیه در بحران سوریه، در میدان منازعه در برابر طیفی عظیمی از گروه‌های جنگ‌طلب مستحیل شد. این وضعیت ترکیه را در دوراهی شکست قرار داد. از یکسو نظارهگر قدرتگیری جریان کرد در داخل مرزهای سوریه بود که خطر جدایی بخش جنوب شرقی کردنشین خود را داشت و از سوی دیگر با سیل بی‌سابقه آوارگان سوری مواجه بود. امروز بنا به آخرین گزارش‌ها، حدود 2/8 میلیون سوری در ترکیه زندگی می‌کنند. آخرین گزارش‌ها حاکی است که فقط ده درصد این جمعیت در اردوگاههای رسمی ساکناند. رهاشدن بخش بزرگی از آوارگان سوری در داخل شهرهای بزرگ همچون استانبول و آنکارا، خطر بزرگ تهدید تکفیریسم و حرکتهای تروریستی را در پی دارد.

ازاین‌رو، بی‌جهت نیست که طی دو سال اخیر شاهد اقدامات تروریستی در شهرهای امن ترکیه هستیم. رهبران ترکیه با مشاهده اوضاع رقتبار کشورشان و ناتوانی در مدیریت بحران سوریه، به‌تدریج از دوستان سابق خود در منطقه فاصله گرفتند. آنکارا در چرخشی دیپلماتیک دست دوستی به‌سوی روسیه و در مرحله بعد ایران دراز کرد. متعاقب اعلام همکاری با ایران و روسیه، دولتمردان ترکیه از تمایل خود برای گفت‌وگو با دولت اسد و پذیرش وی در ساختار آینده سوریه خبر دادند.

به‌این‌ترتیب، با پیوستن ترکیه به محور ایران و سوریه، برگ جدیدی در حل بحران سوریه ورق خورد. برای اولین بار در سایه همکاری ترکیه و سوریه شاهد برقراری آتشبس سراسری در کل سوریه هستیم. شرق حلب با همکاری ترکیه از حضور تروریستها پاک‌سازی شد و شهر در اختیار نیروهای ارتش سوریه قرار گرفت.

مسئله مهمی که دراین‌بین مطرح است اینکه پیروزی‌های مستمر ارتش سوریه و از طرف دیگر تثبیت موقعیت کردها، نگرانی‌های ترکیه از بحران سوریه را برطرف نساخت. اختلاف‌نظرها میان روسیه و ترکیه با مطرح‌شدن طرح قانون اساسی سوریه از سوی روسیه در نشست آستانه آغاز شد. درست در نقطه مقابلِ خواستهها و نیات ترکیه، مسکو طرحی را برای حل بحران سوریه پیشنهاد داده که طبق این طرح، سوریه صاحب یک قانون اساسی سکولار می‌شود که در آن اصل فدرالیسم و مشارکت همه جناحهای قدرت تضمین شده است.

اختلاف‌نظرها میان روسیه و ترکیه با مطرح‌شدن طرح قانون اساسی سوریه از سوی روسیه در نشست آستانه آغاز شد.

فدرالیسم در سوریه نقطه ضربه‌پذیر ترکیه در بحران سوریه است و به‌هیچ‌روی رهبران آنکارا حاضر به قبول این اصل در حل بحران سوریه نیستند. مدل پیشنهادی ترکیه برای حل بحران، تصویب یک قانون اساسی شریعتمحور مبتنی بر تمرکزگرایی است. نگرانی ترک‌ها زمانی اوج گرفت که از نزدیک، شاهد همکاری و ارتباط معنادار گروه‌های کرد با دولت روسیه نیز شدند.

گفتنی است که هم‌اکنون روسیه در حال انجام میانجی‌گری میان کردهای سوریه با دولت دمشق جهت رسیدن به چارچوبی کلی برای تعیین مدل سیاسی است. سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه با تأیید آغاز مذاکرات میان کردها و دولت دمشق از طرفین خارجی نیز خواست با اجتناب از سیاست‌های تنشزا به امکان شکلگیری مذاکرات ملی در سوریه کمک کنند. رهبران روسیه امروز بر این باور هستند که تنها راهکار حل بحران سوریه در برقراری مذاکرات فراقومی و فراجناحی است. حمایت آمریکا از کردها دلگرمی روسیه را در ضرورت به‌کارگیری کردها در فرایند صلح سوریه بیشتر کرده است. (3)

زمینه‌های اختلاف روسیه و ترکیه، تنها به نحوه حل بحران در سوریه ختم نمی‌شود. امروزه این دو کشور بر سر پروژه مبارزه با داعش و النصره نیز اختلاف‌نظر دارند. در این راستا نخست باید گفت طی هفته‌های گذشته جنگنده‌های روسیه در عملیات علیه داعش حدود 9 سرباز ترکیه را در حوالی شهر الباب کشته‌اند. این اتفاق در حالی رخ داد که دولت ترکیه طی هفته‌های اخیر با مشارکت ارتش آزاد موفق به کنترل شهر الباب در سی کیلومتری مرز خود شده بود.

عملیات هوایی اخیر روسیه علیه سربازان ترکیه نشان می‌دهد هر گونه ماجراجویی جدید در حوزه استحفاظی کردها با واکنش روسیه مواجه خواهد شد

رهبران ترکیه در تلاش‌اند با گسترش قلمرو تصرفات خود به شهر منبج، دست بالاتری در نبرد علیه داعش در شهر رقه پیدا کنند، مسئله‌ای که به‌شدت نارضایتی رهبران روسیه را در پی داشته است. مسکو به‌شدت مخالف خارجشدن کردها از شهر منبج است. ازاین‌رو عملیات هوایی اخیر روسیه علیه سربازان ترکیه به‌صورت ضمنی این پیام را به آنکارا می‌رساند که هر گونه ماجراجویی جدید در حوزه استحفاظی کردها با واکنش روسیه مواجه خواهد شد.

از همین رو، دولت روسیه نه‌تنها بابت این حادثه عذر نخواهی کرد بلکه دیمیتری پسکوف سخنگوی کرملین، دولت ترکیه را عامل بروز این حادثه دانست. اظهارت پسکوف موجی از واکنشها را در میان گروه‌های سیاسی ترکیه علیه روسیه برانگیخت. دولت باغچهلی رهبر جنبش ملی‌گرایی دستراستی با متهم کردن روسیه به نقض توافق آتش‌بس سراسری، از عمدی بودن مرگ سربازان ترکیهای توسط روسیه خبر داد. از دید باغچهلی و دیگر گروه‌های ملی‌گرا، هدف غایی روسیه، تضعیف جایگاه آنکارا در سوریه است. این رویکرد به طرق مختلف سیاسی و نظامی از سوی کرملین دنبال می‌شود. در این میان ترکیه باید با تشخیص منافع خود راه خود را از مسکو متمایز نماید.

موج انتقادها علیه روسیه در اتفاقات اخیر در سوریه به حزب حاکم عدالت و توسعه نیز رسیده است. در همین راستا رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهوری ترکیه در سفر منطقهای خود به خلیج‌فارس بر تطابق منافع ترکیه و کشورهای عربی در تحولات سوریه اشاره کرد و برای دلجویی از این کشورها، ایران را نیز به سیاست‌های فرقهگرایانه در منطقه متهم ساخت. هم‌راستا با برنامه‌های اردوغان، مولود چاووش اوغلو وزیر خارجه ترکیه در کنفرانس امنیتی مونیخ در اظهاراتی بی‌سابقه خواستار پایان بخشیدن به سیاست‌های تنشزای ایران در منطقه شد. توالی زمانی اظهارات چاووش اوغلو با عادل الجبیر نشان از دسته‌بندی‌های سیاسی جدید در منطقه و صف‌آرایی محور عربی – ترکی در بحران سوریه دارد.(4) لذا به نظر می‌رسد رهبران ترکیه با در نظر گرفتن مجموع شرایط جدید منطقه‌ای و بین‌المللی به این جمع‌بندی رسیدهاند که دیگر کارت اعتبار روسیه تمام شده و این کشور باید بار دیگر به جمع متحدان سابق منطقه‌ای خود در حل بحران‌های منطقه‌ای بپیوندد.

منابع

1. http://www.foreignbrief.com/russia-turkey-cooperation-conflict/

2- https://www.theguardian.com/world/2017/mar/01/russia-and-china-veto-un-resolution-to-impose-sanctions-on-syria

3- http://www.al-monitor.com/.../turkey-russia-syria-cast-shadow-erdogan-putin-romance.html

4- http://www.arabnews.com/node/1061831

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

مطالب مرتبط

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.