1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. آب

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

27 بهمن 1395 ساعت 09:55 شماره مسلسل: 1100286

ناامنی و امنیت آب (2)

ناامنی و امنیت آب (2)

مهم‌ترین چالشِ پیش روی دولت‌های آینده ایران، حل مسئلة امنیت و مدیریت آب است و پاسخ به این پرسش‌ها که: وضعیت کنونی امنیت و مدیریت آب ایران چگونه است؟ چه چالش‌هایی برای دستیابی به امنیت و مدیریت یکپارچه آبی در ایران وجود دارد؟ و دست‌آخر اینکه دورنمای امنیت و مدیریت آب در ایران چگونه است؟ در نوشتار پیشین به ارزیابی اجتماعی و اقتصادی فراهمی آب و الگوهای استفاده از آب در ایران پرداختیم. در این نوشتار کوشیده‌ایم به برخی مسائل حقوقی مدیریت منابع آب در ایران بپردازیم.

مقدمه

با توجه به روند کنونی توسعه اجتماعی-اقتصادی ایران، کشور در سال‌های پیش رو، برای حفظ روند توسعه‌ای خود، باید با مشکل کمبود آب دست‌وپنجه نرم کند. از یک سو، با افزایش جمعیت و کاهش نزولات آسمانی، سرانه آب قابل‌دسترس ایرانیان، در طی چند دهه گذشته کاهش یافته است و این در حالی است که چیدمان توسعه اجتماعی-اقتصادی بر مبنای توزیع منابع آب صورت نگرفته است. از دیگر سو، استفادة ناکارآمد از منابع آبِ دردسترس و آلودگی آن، تأثیراتی منفی بر ظرفیت نظام‌های آبی کشور گذاشته است. ازآنجاکه وجود آب کافی، لازمة توسعه اجتماعی-اقتصادی هر کشوری است، مهم‌ترین چالشِ پیش روی دولت‌های آینده ایران، حل مسئلة امنیت و مدیریت آب است و پاسخ به این پرسش‌ها که: وضعیت کنونی امنیت و مدیریت آب ایران چگونه است؟ چه چالش‌هایی برای دستیابی به امنیت و مدیریت یکپارچه آبی در ایران وجود دارد؟ و دست‌آخر اینکه دورنمای امنیت و مدیریت آب در ایران چگونه است؟ در نوشتار پیشین به ارزیابی اجتماعی و اقتصادی فراهمی آب و الگوهای استفاده از آب در ایران پرداختیم. در این نوشتار کوشیده‌ایم به برخی مسائل حقوقی مدیریت منابع آب در ایران بپردازیم.

ارزیابی چارچوب حقوقی مدیریت منابع آب

تاکنون، قانونی که به‌صورت یکپارچه به دنبال حل مسئله استفاده از آب، کنترل آلودگی آب‌ها، جلوگیری از وقوع بلایای مربوط به آب و حفاظت اکولوژیک به‌صورت یکپارچه باشد، در کشور تدوین نشده است. در سطح ملی، قوانین و مقرراتی در خصوص حفاظت و بهسازی محیط‌زیست، حفاظت از خاک (که در مجلس مانده و تصویب نشده است)، آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب، سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری و غیره در حوزه آب وجود دارد که اصلی‌ترین قوانین در مدیریت منابع آب به شمار می‌روند. اگرچه این قوانین حوزه‌های مختلفی را پوشش می‌دهند، اما سهم یکسانی در دستیابی به حکمرانی خوب آب در راستای توسعه اقتصادی ایران ایفا می‌کنند. علاوه بر این قوانین، احکام، مصوبات هئیت وزیران و قوانین محلی وجود دارد که به فراهم ساختن چارچوب حقوقی کنونی ایران برای مدیریت آب کمک می‌کنند.

رویکردهای پایدار، جامع و خاصی در قوانین آب ایران به چشم می‌خورد. در این قوانین توجه ویژه‌ای به توسعه پایدار منابع آب، خصوصاً در مورد آلودگی آب، حفاظت از تالاب‌ها، مدیریت سیل، تخصیص آب و اثرات پروژه‌های منابع آب شده است.

در مقایسه با فعالیت‌های مدیریتی که در طی 20 سال گذشته انجام شده است، سیستم حقوقی کنونی ایران نشان می‌دهد که از وضعیت مناسبی برخوردار است. رویکردهای پایدار، جامع و خاصی در قوانین آب ایران به چشم می‌خورد. در این قوانین توجه ویژه‌ای به توسعه پایدار منابع آب، خصوصاً در مورد آلودگی آب، حفاظت از تالاب‌ها، مدیریت سیل، تخصیص آب و اثرات پروژه‌های منابع آب شده است.

متأسفانه، قانون‌های مرتبط با آب در ایران خیلی زیاد است و این به خاطر گستردگی حوزه‌های تحت پوشش آن است. به همین خاطر انتقادات زیادی به خاطر تفکر جزیره‌ای قانون‌گذاری، ابهام حقوقی و ضعف ظرفیت اجرایی در آن به چشم می‌خورد. در راستای حل مشکلات مربوط به حوزه آب، علاوه بر بحران‌های آب موجود در حوضه‌های آبریز کشور، خود این قوانین مانعی برای حکمرانی خوب منابع آب به شمار می‌روند. علاوه بر این، با وجود اصلاحاتی که به‌صورت مستمر در این قوانین صورت می‌پذیرد اما به علت اینکه ذهنیت درک و مدیریت منابع آب تغییری نمی‌کند، در نتیجه تغییر محسوسی ایجاد نمی‌شود.

با بررسی بیست‌ساله قوانین آب در کشور می‌توان به‌خوبی ردپای ویژگی‌های موروثی نسل اول قوانین محیط‌‌زیستی در حوضه آب را درک کرد که از جمله آن‌ها می‌توان به مدیریت بخشی آب به‌عنوان یک منبع طبیعی و عنصر محیط‌زیستی، بهره‌کشی و انسان‌محوری و غلبه رویکرد دستور و کنترل در آن‌ها اشاره کرد. برای مثال در اکثر پروژه‌های آب بر امنیت تأمین آب، توسعه ظرفیت برقابی کشور و توسعه اقتصادی تأکید شده است.

مثال دومی که می‌توان در این خصوص عنوان کرد، هدفی است که برای این قوانین تعیین شده است. رشد اقتصادی به‌عنوان برجسته‌ترین هدف مدیریت منابع آب در سطح ملی و محلی عنوان شده است. این امر باعث شده است که قوانین در سطح محلی به ابزاری برای استخراج بیش‌ازحد منابع و آلودگی هرچه بیشتر منابع آب تبدیل شوند.

برای این موضوع به بررسی راهبردهای توسعه بلندمدت منابع آب کشور ایران می‌پردازیم تا دریابیم که قوانین و مصوبات آب موجود چگونه به‌عنوان یک عامل و یا مانع برای حکمرانی خوب آب عمل می‌کنند.

هیئت وزیران در جلسه مورخ 1382.7.27 بنا به پیشنهاد شماره 50909.31.100 مورخ 20/8/1381 وزارت نیرو و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران راهبردهای توسعه بلندمدت منابع آب کشور را تصویب نمود.

در این تصویب‌نامه صرفه‌جویی، حفاظت، تخصیص نسبی منابع آب، تلاش برای توازن اقتصادی و محیط‌زیستی ارزش آب و همچنین سوق دادن جامعه به سمت جامعه‌ای صرفه‌جو تأکید شده است. بعلاوه، این تصویب‌نامه بر سازگاری و اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب تأکید می‌ورزد.

به‌عنوان‌مثال در این تصویب‌نامه آمده است: "ساختار مدیریت آب کشور در جهت تمرکززدایی در اجرا و بهره‌برداری با افزایش نقش مشارکت مردم و سازمان‌های محلی و جامع‌نگری در چرخه آب و با ملحوظ نمودن حوضه‌های آبریز به‌عنوان واحدهای طبیعی مدیریت آب و واحدهای استانی برای عملیات اجرایی و مشارکت بهره‌برداران‌، با رعایت قوانین و مقررات بهبود یافته و اصلاح گردد". در آن همچنین به رعایت حقوق آب، حفاظت از منابع آب و مدیریت آن‌ها تأکید شده است. حدود 15 سال است که مکانیسم‌هایی همچون برنامه‌ریزی آب، رعایت حقوق آب، کنترل حجم آب و غیره در ایران اجرا می‌شود.

می‌توان طی این مدت این تصویب‌نامه را از منظر ظرفیت حقوقی و قانونی کم در رفع کمبود آب، کاهش آلودگی و حکمرانی خوب مورد انتقاد قرار داد. یکی از دلایل این امر پارادایم مدیریت دوگانه استفاده از آب و کنترل آلودگی آب است، درحالی‌که می‌بایست هردوی آن‌ها را به‌عنوان بخشی واحدی از مدیریت یکپارچه منابع آب در نظر گرفت. ایزوله کردن مدیریت بین کیفیت و مدیریت آب، بین حفاظت و استفاده از آب منجر به تعارضات حقوقی بی‌پایان و سردرگمی‌های سازمانی بی‌انتها می‌شود.

عدم انسجام و هماهنگی بین این راهبرد با آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب (1364.09.24) از نظر تدوین برنامه‌های آب، پایش کیفیت آب و توزیع اطلاعات، حفاظت از آب آشامیدنی و کنترل کمیت آلودگی فاضلاب‌ها کاملاً آشکار است.

قوانین و مقررات قدیمی که مورداستفاده قرار می‌گیرند، یا به‌روز نشده‌اند و یا در صورت اصلاح، با همان تفکر قدیمی، منجر به همین ابهامات و تضادها می‌شوند.

چنین وضعیتی کمابیش در خصوص فلسفه قوانین و مقررات پیشین ایران وجود دارد که تنها یک سری اصول کلی و چارچوب‌ها را برای مدیریت آب بدون تعریف واضح و روشن، مکانیسم‌ها و دستورالعمل‌ها برای اجرا تعیین می‌کنند. زبان ابهام‌آمیزی که در این قوانین وجود دارد منجر به تفاسیر متضاد و مشکل در اجرای آن‌ها می‌شود. برای مثال، در این راهبرد هیچ تعریف مشخصی از حقوق ذی‌نفعان نشده است. به‌نحوی‌که می‌توان آن را حق مالکیت و استفاده از آب قلمداد کرد، و درعین‌حال می‌توان برداشت حق بهره‌مندی از آب‌های سطحی و زیرزمینی قلمداد کرد. بیان ناقص مسئولیت‌ها بین سطوح مختلف دولت، نهادهای متولی آب و در سطوح پایین‌تر سازمان‌های مردم‌نهاد باعث به وجود آمدن خلأها و همپوشانی‌های عملکردی و مسئولیتی زیادی شده است. به‌نحوی‌که نمی‌توان مسئله را شناخت و اقدام به حل مسئله کرد. کسی هم در این میان مسئولیت بروز مشکل را متوجه خود نمی‌داند.

علاوه بر این، قوانین و مقررات قدیمی که مورداستفاده قرار می‌گیرند یا به‌روز نشده‌اند و یا در صورت اصلاح، با همان تفکر قدیمی، منجر به همین ابهامات و تضادها می‌شوند.

با در نظر گرفتن کمبودهای موجود در قوانین و مقررات، می‌توان گفت که این راهبردها ترکیبی از رژیم مدیریت جزیره‌ای سنتی و پیشرفته مدیریت یکپارچه منابع آب است. با اینکه مکانیسم‌ها و ایدئولوژی‌ها در زمینه مدیریت منابع آب در کشور پیشرفت‌های زیادی کرده است، تمام این قوانین و راهبردها نشان‌دهنده ایده‌ها، علایق و تفکری است که بر ذهن مدیران کشور حاکم است. این امر به خاطر این است که مدیریت منابع آب در ایران در مرحله گذار خود مانده است (پرداختن به این بحث موضوع این نوشتار نیست).

کوتاه‌سخن آنکه...

درحالی‌که مرحله گذار برای تمام کشورهای درحال‌توسعه امری عادی در تاریخ مدیریت منابع آب آن‌ها قلمداد می‌شود، چارچوب حقوقی ضعیف و عدم سیستم اداره قدرتمند آب، ایران را در این مرحله گذار زمین‌گیر کرده است. لازم به ذکر است که مرحله گذار در یک بازه زمانی کوتاه رخ نخواهد داد، و اگر در دقیقه اکنون مرز مشخصی بین رژیم حقوقی جدید و قدیم قرار ندهیم، تعارضات و تضادها با گذشت زمان با ما رشد می‌کنند و همزاد زمان شده و تکثیر می‌شوند. قانون‌گذاری آبی می‌تواند منجر به حکمرانی خوب آب شود که مدیریت یکپارچه منابع آب‌محور باشد و هرروز با برداشت از منابع آب بهروز شود.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.