1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اقتصادی

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

23 اسفند 1393 ساعت 16:15 شماره مسلسل: 2200075

مرور خدمات تأمین اجتماعی در جهان

مرور خدمات تأمین اجتماعی در جهان

سیستم‌های تأمین اجتماعی در کشورهای دنیا بر اساس شیوه تأمین مالی و خدمات ارائه‌شده بسیار متفاوت از یکدیگرند. اما در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان خدمات تأمین اجتماعی را در سه سطح تقسیم‌بندی کرد. سطح اول خدمات تأمین اجتماعی است که با هدف جلوگیری از فقر به افراد سالخورده ارائه می‌شود. این خدمات می‌تواند کمک‌های مالی مستقیم باشد یا یکسری برنامه‌های حمایتی حداقلی یا هدفمند که حداقلی از مستمری را برای بازنشستگان فقیر تضمین می‌کند. سطح دوم اما اهداف بیمه¬ای را دنبال می‌کند تا افراد از داشتن یک مستمری مناسب در مقایسه با درآمد دوران اشتغالشان که به نرخ جایگزینی (Replacement Rate)معروف است اطمینان یابند. اما سطح سوم مستمری بیمه‌ای اختیاری برای افراد با درآمد بالاست که یک نرخ جایگزینی بالاتری را ترجیح می‌دهند. در بخش بعدی به بررسی تفاوت‌های پارامتریک یا قوانین مربوط به بازنشستگی و محاسبه مستمری در کشورهای مختلف می‌پردازیم. در بخش دوم سه معیار یا شاخص معرفی می‌شود تا بتوان خدمات ارائه‌شده تأمین اجتماعی و قوانین حاکم در کشورهای مختلف را مقایسه کنیم.


مقایسه پارامتریک صندوق‌های مستمری بازنشستگی

دولت‌ها معمولاً برای اهداف باز توزیعی و جلوگیری از فقر در سالخوردگان برنامه‌های حمایتی گوناگونی را به اجرا می‌گذارند. جدول شماره (1) ،فایل پی دی اف، این برنامه‌های گوناگون حمایتی سطح اول و سهم آن‌ها را در تأمین اجتماعی کشورهای مختلف مقایسه می‌کند. داده‌ها به‌صورت درصدی از متوسط دستمزد در هر کشور نشان داده‌شده است. افراد در تمام برنامه‌ها مشمول نیستند برای مثال افرادی که سابقه عضویت کامل ندارند مشمول برنامه‌های حمایتی هدفمند نمی‌شوند. سطر پایانی میزان مستمری است که دولت‌ها برای بازنشستگان با درآمد کم تضمین می‌کند. این حمایت‌های باز توزیعی در برخی کشورها مانند لوکزامبورگ و پرتغال حدود 40 درصد درآمد متوسط است.

سطح دوم خدمات تأمین اجتماعی مستمری‌های بیمه‌ای اجباری است. محاسبه و مقدار مستمری‌های پرداختی به یکسری پارامترها و قوانین وابسته است که در بین کشورها متفاوت هستند. نحوه محاسبه میزان مستمری افراد در سیستم‌های DB به‌صورت زیر است.

(دستمزد دوران اشتغال)*(نرخ تعلق)*(سال‌های اشتغال)= مستمری

اولین پارامتر سن بازنشستگی است. سن بازنشستگی از 60 سال در ترکیه، ایران و فرانسه تا 67 سال در ایسلند، نروژ و ایالات‌متحده متغیر است. با در نظر گرفتن سن 20 سالگی برای شروع به کار، بنابراین تعداد سال‌های اشتغال بین 40 تا 45 است. کم بودن سن بازنشستگی به معنی کاهش تعداد سال‌های اشتغال و افزایش سال‌های مستمری‌بگیری است. پارامتر دوم ارتباط‌دهنده مستمری با سطح درآمد دوران اشتغال است. در سیستم‌های DB مستمری تنها به بخشی از درآمد سالیانه تعلق می‌گیرد که به آن نرخ تعلق پذیری (Accrual Rate) گفته می‌شود.

به‌عنوان‌مثال اگر نرخ تعلق پذیری را 03/0 در نظر بگیریم مستمری یک فرد با درآمد متوسط بیست میلیون

ریال در سال و باسابقه اشتغال کامل 30 سال برابر هجده میلیون ریال است. هرچه نرخ تعلق پذیری بالاتر باشد میزان مستمری به درآمد دوران اشتغال نزدیک‌تر است. در نیمی از کشورهای OECDنرخ تعلق پذیری خطی است یعنی یکسان برای همه اما برخی کشورها با اعمال نرخ‌های تعلق پذیری متفاوت بین افراد تبعیض قائل شوند. به‌عنوان‌مثال در چک، پرتغال، نروژ، سویس و ایالات‌متحده برای کاهش نابرابری نرخ تعلق پذیری بالاتری برای افراد با درآمد پایین اعمال می‌شود. در فنلاند و سویس نرخ تعلق پذیری با سن افراد افزایش می‌یابد یا اینکه در سه کشور لوکزامبورگ، ترکیه و اسپانیا نرخ تعلق پذیری با تعداد سال‌های عضویت در صندوق تغییر می‌کند.

نحوه محاسبه نرخ دستمزد پایه نیز در میزان مستمری بسیار تأثیرگذار است. در ایران تنها درآمد دو سال پایانی یا در یونان پنج سال پایانی در محاسبه مستمری استفاده می‌شود. از آنجائی که دستمزد و درآمد افراد با افزایش سابقه کار افزایش می‌یابد پایه قرار دادن درآمد سال‌های پایانی میزان مستمری را افزایش می‌دهد. در برخی کشورها مانند بریتانیا، ترکیه، لهستان، ژاپن برای کاهش تعهدات خود میانگین کل سال‌های اشتغال مبنای محاسبه قرار می‌گیرد. درصورتی‌که میانگین دستمزد مبنا باشد تعدیل (Valorization or Pre-retirement Indexation) درآمد سال‌های گذشته مهم است. ارزش درآمد سال‌های گذشته در پانزده کشور از جمله ایالات‌متحده، بریتانیا و سوئد با متوسط رشد دستمزد و در برخی دیگر از کشورها مانند بلژیک، فرانسه و اسپانیا با تورم قیمت‌ها تعدیل می‌شوند.

بسیاری از کشورها برای کاهش تعهدات خود یک سقف برای درآمد تحت پوشش مستمری قرار می‌دهند. دلیل این کار نیز این است که مستمری زیادی باید به افراد با درآمد بالا پرداخت شود که گاه خارج از توان صندوق‌های مستمری است. متوسط سقف در کشورهای OECD حدود 189 درصد متوسط درآمد است. افراد با درآمد بیشتر ازین سقف درصورتی‌که مایل به دریافت مستمری بیشتری باشند ناچارند که در بیمه‌های اختیاری شرکت کنند. نکته آخر تعدیل مستمری در سال‌های بازنشستگی (Indexation) است. بیشتر کشورها مستمری‌ها را با تورم تعدیل می‌کنند تا قدرت خرید بازنشستگان در طول سال‌های بازنشستگی ثابت باشد، برخی دیگر از کشورها مانند چک، فنلاند، مجارستان، اسلواکی و سویس ترکیبی از نرخ رشد و تورم را مورداستفاده قرار می‌دهند.

نرخ حق بیمه پارامتر یا قانون دیگری است که در تعیین مستمری در سیستم‌های DC بسیار مهم است. دانمارک با نرخ حق بیمه حدود 12 درصدی بالاترین نرخ رادار است. متوسط حق بیمه پرداخت‌شده در هشت کشور OECD که دارای صندوق‌های مستمری DC هستند حدود 7.25 درصد است. با در نظر گرفتن بخشی از حق بیمه که توسط کارفرمایان پرداخت می‌شود، نرخ حق بیمه متوسط کشورهای OECD حدود بیست درصد است.

مقایسه شاخص‌های مستمری بازنشستگی

ازآنجایی‌که پارامترها و قوانین حاکم بر صندوق‌های مستمری در کشورهای مختلف متفاوت هستند، نمی‌توان در مورد خدمات ارائه‌شده قضاوتی انجام داد. در این بخش چند شاخص ارائه می‌شود که مقایسه را آسان می‌نماید.

الف) نرخ جایگزینی (Replacement Rate)

نرخ جایگزینی به نسبت مستمری به درآمد قبل از بازنشستگی اطلاق می‌شود. میانگین این نرخ در کشورهای OECD در سطح دوم بیمه اجباری 58% است. نکته مهم دیگر این است که این نرخ برای تمام افراد یکسان نیست و نرخ‌های مطرح‌شده برای افراد با درآمد متوسط محاسبه ‌شده‌است. درآمدهای پایین معمولاً به دلیل سیاست‌های حمایتی دولت‌ها مانند نرخ تعلق پذیری بالاتر مستمری بیشتری را به نسبت دوران اشتغالشان دریافت می‌کنند. برای مثال افراد با نصف درآمد متوسط یک نرخ جایگزینی حدود 120% در دانمارک دریافت می‌کنند. میانگین کشورهای OECD نیز 73% است که بیشتر از نرخ جایگزینی برای افراد با درآمد متوسط است. این شاخص به‌صورت خالص از مالیات نیز محاسبه می‌شود. از آنجائی که افراد در دوران بازنشستگی کسورات و حق بیمه‌ای پرداخت نمی‌کنند یا اینکه معاف از مالیات هستند، نرخ جایگزینی خالص معمولاً در سطحی بالاتر قرار می‌گیرد.

ب) دارایی مستمری (Pension Wealth)

برای برآورد تعهدات صندوق‌ها علاوه بر مستمری پارامترهای دیگری مانند سن بازنشستگی، امید به زندگی و نرخ تعدیل مستمری‌ها نیز باید مورد بررسی قرار‌گیرند. تمام این پارامترها در شاخص دارایی مستمری که ارزش تنزیل شده تمام‌پرداخت‌های مستمری در طول بازنشستگی است، قرار‌ دارد. لوکرامبورگ بالاترین دارایی مستمری یعنی 19.3% برابر درآمد سالانه در زمان بازنشستگی برای مردان و 23.5% برای زنان را پرداخت می کند. این در حالی است که متوسط دارایی مستمری پرداخت‌شده در کشورهای OECD حدود 9.3 برای مردان و 10.9 برای زنان است. با در نظر گرفتن معافیت‌های مالیاتی بازنشستگان مقدار دارایی مستمری به‌صورت خالص افزایش خواهد یافت. نکته مهم دیگر این است که مقدار این شاخص برای افراد با درآمد کم افزایش خواهد یافت که دلیل آن بالا بودن نرخ جایگزینی برای افراد با درآمد پایین است. با در دست داشتن توزیع درآمد هر کشور، می‌توان میانگین وزنی این شاخص را به دست آورد که معیاری مناسب برای مقایسه کشورها به دست می‌دهد.

پ) سطح مستمری نسبی (Relative Pension Level)

به نسبت مستمری به سطح درآمد متوسط آن کشور سطح مستمری نسبی گفته می‌شود. این شاخص سطح زندگی یک مستمری‌بگیر را نه به نسبت درآمد گذشته خودش بلکه به نسبت سطح متوسط زندگی در آن کشور نشان می‌دهد که از آن کفایت یا بسندگی (Adequacy) مستمری را می‌توان برداشت کرد. این شاخص را نیز می‌توان به‌صورت میانگین وزنی برای هر کشور محاسبه کرد.

ت) درجه پیش‌روندگی مستمری (Progressivity Index)

این شاخص نشان می‌دهد که سطح دوم تأمین اجتماعی یعنی خدمات بیمه‌ای چه سهمی نسبت به سطح اول دارد. فرمول محاسبه آن نیز به‌صورت زیر است.

اگر ضریب جینی در پرداخت مستمری صفر باشد یعنی میزان مستمری در تمام افراد یکسان باشد (Flat-rate)، شاخص پیش‌روندگی برابر صد خواهد بود که نشان از یک سیستم حمایتی مقدماتی کامل (Pure Basic Scheme) دارد. اما اگر ضریب جینی در پرداخت مستمری برابر ضریب جینی درآمد باشد یعنی اینکه اگر افراد بر اساس درآمدشان مستمری بالاتری دریافت کنند مقدار شاخص صفر است که نشان از یک سیستم تأمین اجتماعی بیمه‌ای کامل (Pure Insurance scheme) دارد. سیستم‌های DC یا سیستم‌های DB با نرخ تعلق پذیری یکسان برای همه سطوح درآمدی نمونه این سیستم‌های بیمه‌ای کامل هستند. جدول شماره (3)، فایل پی‌دی‌اف، شاخص‌ها را برای کشورهای مختلف نشان می‌دهد. متوسط این شاخص در کشورهای OECD حدود 36.9 است. این شاخص در کشورهای جنوب اروپا حدود 10 % است اما در کشورهای انگلیسی‌ زبان 82.9% که نشان می‌دهد کشورهای انگلیسی زبان برابری بیشتری را در سیستم‌های تأمین اجتماع خود دنبال می‌کنند.

منابع:

OECD (2007), “Editorial and Executive Summary”, in Pensions at a Glance 2007: Public Policies across OECD Countries, OECD publishing.

OECD (2005), “Editorial and Executive Summary”, in Pensions at a Glance 2007: Public Policies across OECD Countries, OECD publishing.

Ramaswamy, Srichander; (2012) “The sustainability of Pension Systems”, BIS Working Papers; No. 368

Grech, Aaron G.; (2010); “Assessing the sustainability of pension reforms in Europe”; Centre for Analysis of Social Exclusion, London School of Economics; CASE No.140.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.