1. شمس
  2. >
  3. اتاق فکر استانی
  4. >
  5. خوزستان

نوع مطلب: اتاق فکر استانی - قدیم

خوزستان 10 آذر 1393 ساعت 12:04 شماره مسلسل: طرح احیای 550 هزار هکتار اراضی دشت‌های خوزستان و ایلام

انتقال آب از سرشاخه‌های کارون و طرح احیای اراضی دشت‌های خوزستان و ایلام

انتقال آب از سرشاخه‌های کارون  و طرح احیای اراضی دشت‌های خوزستان و ایلام

مسئله انتقال آب از سرشاخه‌های کارون به یک عامل واگرای ملی تبدیل‌شده است. مسئولان مرکزی از یک‌سو توجهی به مخالفت‌ها و یا انتقادهای مردم و متخصصان حوزه‌های مبدأ (چهارمحال و خوزستان) نداشته‌اند و از سوی دیگر بدون تعلل و با شتاب زیاد طرح توسط مسئولان حوزه مقصد اجرا و به‌پیش رفته است. تعلل حکومت در ورود جدی به مسئله باعث شده که مردم و مسئولان محلی به این نتیجه برسند که خود باید به رفع مشکل اقدام کنند. روشن است که این مسئله تا چه حد می‌تواند برای امنیت ملی خطرآفرین باشد. آن‌هم در شرایطی که کشور بیش از همیشه به وحدت و همدلی نیاز دارد. <br/>


دومین نشست اتاق فکر استان خوزستان درباره بحران آب و با تأکید بر دو مسئله انتقال آب از سرشاخه‌های کارون به استان اصفهان و طرح احیای 550 هزار هکتار اراضی دشت‌های خوزستان و ایلام، در تاریخ پنجشنبه 29 آبان 93 در سالن کنفرانس ریاست دانشگاه شهید چمران اهواز تشکیل شد.

اعضای شرکت‌کننده در جلسه:

1. دکتر محمد رعایایی، سرپرست دانشگاه شهید چمران اهواز

2. دکتر ایدنی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز

3. دکتر سیادت، رئیس دانشگاه کشاورزی رامین خوزستان

4. مهندس سلیمانی، رئیس اتاق بازرگانی خوزستان و عضو هیئت مدیره اتاق بازرگانی کشور

5. دکتر کوثریان، عضو حیات علمی دانشکده مهندسی دانشگاه شهید چمران اهواز، رئیس سابق دانشکده مهندسی و رئیس پژوهشکده آب و انرژی خوزستان

6. دکتر آخوندعلی، استاد دانشکده مهندسی علوم آب و رئیس سابق دانشگاه جندی‌شاپور دزفول

7. دکتر خدادادی، قائم‌مقام رئیس دانشگاه علوم پزشکی اهواز و رئیس هلال‌احمر استان

8. مهندس اسدی، رئیس خانه کشاورز استان خوزستان

9. دکتر مهدی قمشی، استاد دانشکده مهندسی علوم آب و استاد نمونه کشوری در سال 1393، مشاور استاندار خوزستان در امور آب

10. مهندس بخشنده، مجری طرح احیای 550 هزار هکتار اراضی خوزستان و ایلام در حوزه کرخه

11. مهندس شمسایی، رئیس سازمان آب و برق خوزستان

12. دکتر حاج دولو، استاد گروه مکانیک دانشکده مهندسی دانشگاه شهید چمران و معاون پژوهشی این دانشگاه

13. دکتر فرازمند، عضو هیئت‌علمی گروه اقتصاد و معاون اداری مالی دانشگاه

14. دکتر مرتضی ممویی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه رامین و مشاور سیاسی استاندار خوزستان

15. جهانمیر پیش‌بین، مشاور رئیس منطقه آزاد اروند

16. دکتر مظهری، معاون عمرانی دانشگاه شهید چمران-عضو هیئت‌علمی گروه معماری

17. دکتر صفایی مقدم، مسئول اتاق فکر استان خوزستان

شرکت‌کنندگان در جلسه پیش از هر چیز بر چند نکته تأکید داشتند:

1. اتاق‌های فکر استانی باید منافع ملی را بر منافع استانی اولویت دهند.

2. اتاق‌های فکر استانی می‌توانند به‌عنوان مشاور مادر و ناظر بر اجرای طرح‌های ملی در استان‌ها عمل نمایند.

3. اتاق‌های فکر استانی می‌توانند برای تأمین برخی از هزینه‌های لازم برای اجرای طرح‌های پژوهشی مرتبط با برنامه‌های نظارتی خود با سازمان‌ها و نهادهای ذی‌ربط یا علاقمند، ازجمله اتاق بازرگانی، تفاهم‌نامه‌هایی را امضا نمایند.

4. اتاق‌های فکر استانی باید برخی از معیارهای جهانی را که معمولا مورد غفلت قرار می‌گیرند، در ارزیابی طرح‌ها موردتوجه قرار دهند.

5. اتاق‌های فکر استانی باید با مشارکت در تصمیم‌سازی‌ها باعث شوند که در تصمیم‌گیری‌های ملی منطق، جایگزین ابزارهای حکومتی شود، به‌گونه‌ای که مناطقی که حضور بیشتری در ساختار حکومت دارند نتوانند این حضور بیشتر را تبدیل به رانتی در جهت مبنا قرار دادن منافع استان یا منطقه خود در تصمیم‌های کلان حکومت کنند. در همین راستا انتظار می‌رود که اتاق‌های فکر استانی کمک کنند که این باور رو به گسترش که: «منافع ملی در نزد تصمیم گیران کلان کشور در سایه منافع منطقه‌ای است»، رنگ ببازد.

6. اعضای اتاق فکر استان خوزستان انتظار جدی دارند که مسئولان رده‌بالای کشور در تصمیم‌گیری‌های خود درباره موضوعاتی که منافع استان‌ها یا مناطق مختلف را به چالش باهم می‌کشاند، علاوه بر منافع ملی که معیار نخست است، برخی از پارامترها ازجمله موارد زیر را در نظر بگیرند:

- سهم استان‌ها در تأمین سرمایه یا بودجه عمومی کشور

- استعدادهای طبیعی و خداداد استان‌ها

- سابقه تاریخی منابع مورد چالش و حقوقی که به‌واسطه این سوابق به منابع تعلق می‌گیرد، مثل حق آبه‌ها، مرزی بودن استان‌ها و مسائل ملی امنیتی که این هم‌مرزی‌ها ایجاد می‌کند

- شرایط طبیعی زندگی در استان‌ها یا مناطق مختلف، ازجمله شرایط آب و هوایی که زندگی را در برخی مناطق آسان و در برخی دیگر سخت و حتی طاقت‌فرسا می‌کند (درحالی‌که حفظ ترکیب جمعیتی بالا در این مناطق برای دفاع از تمامیت ارضی کشور از سوی مسئولان نظام یک ضرورت قطعی به‌حساب می‌آید) و ...

بخش اول: جمع‌بندی نظرات در خصوص انتقال آب از سرچشمه‌های کارون

مسئله انتقال آب از سرشاخه‌های کارون به یک عامل واگرای ملی تبدیل‌شده است. مسئولان مرکزی از یک‌سو توجهی به مخالفت‌ها و یا انتقادهای مردم و متخصصان حوزه‌های مبدأ (چهارمحال و بختیاری و خوزستان) نداشته‌اند و از سوی دیگر بدون تعلل و با شتاب زیاد توسط مسئولان حوزه مقصد طرح اجرا و به‌پیش رفته است. تعلل حکومت در ورود جدی به مسئله باعث شده که مردم و مسئولان محلی به این نتیجه برسند که خود باید به رفع مشکل اقدام کنند. روشن است که این مسئله تا چه حد می‌تواند برای امنیت ملی خطرآفرین باشد. آن‌هم در شرایطی که کشور بیش از همیشه به وحدت و همدلی نیاز دارد. خوب است که مسئولان امنیتی استان‌های ذی‌ربط گزارشی دراین‌باره و بخصوص در رابطه با خطرات تعلل بیشتر حکومت در اخذ تصمیم عادلانه به مسئولان ارائه نمایند. نمایندگان اتاق فکر استان خوزستان این آمادگی رادارند که با نظارت مسئولان اتاق فکر ریاست جمهوری در نشست سه‌جانبه با اتاق‌های فکر اصفهان و چهارمحال شرکت کرده و نقطه نظرات خود را ارائه نمایند. در زیر چکیده نظرات تقدیم می‌شود:

در ابتدا بر این موضوع تأکید می‌شود که تاکنون از سرشاخه‌های رودخانه‌های دز و کارون در طرح‌های مختلفی انتقال آب به زاینده‌رود و قم‌رود صورت گرفته و در این طرح‌ها سالیانه بیش از یک و نیم میلیارد مترمکعب آب از سرشاخه‌های کارون و دز انتقال‌یافته است. علاوه بر این، یک طرح دیگر یعنی کوهرنگ سه با بیش از 90% پیشرفت در اجرا، به‌زودی حجمی بیش از 250 میلیون مترمکعب در سال را علاوه بر انتقال‌های گذشته به زاینده‌رود منتقل خواهد نمود؛ اما مشکل فعلی با طرح‌های جدید انتقال است که تنها دریکی از آن‌ها (یعنی طرح بهشت‌آباد) بناست حجمی بیش از یک میلیارد مترمکعب در سال را از سرشاخه‌های کارون به زاینده‌رود منتقل نماید و ظاهرا این انتقال‌ها از طرف وزارت نیرو تا حجم 5 میلیارد مترمکعب بلامانع اعلام گردیده است. این در حالی است که هم‌اکنون رودخانه‌های کارون و دز در وضعیت بحران آبی شدید به سر می‌برند و با چالش‌های گوناگون روبرو هستند.

بر اساس شاخص‌های موجود بین‌المللی برای سنجش میزان بحران آب در کشورهای مختلف، شاخص فالکن مارک، شاخص سازمان ملل و شاخص مؤسسه بین‌المللی مدیریت آب، معتبرترین شاخص‌ها می‌باشند. از منظر هر سه شاخص کشور ما هم‌اکنون در شرایط بحران آبی قرار دارد. در بین این شاخص‌ها شاخص سازمان ملل که از نگاه توسعه پایدار به مسئله آب نگریسته شاید ملاک مهم‌تری باشد زیرا حفظ محیط‌زیست در آن به‌خوبی دیده‌شده است. این شاخص که توسط بنیاد کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل ارائه‌شده میزان درصد برداشت از منابع آب تجدید‌پذیر در هر کشور را به‌عنوان شاخص اندازه‌گیری بحران آب معرفی کرده است. بر اساس این شاخص هرگاه میزان برداشت آب یک کشور بیشتر از 40 درصد کل منابع آب تجدید پذیر آن باشد این کشور با بحران شدید آب مواجه می‌باشد و اگر این مقدار درحد فاصل 20-40 درصد باشد بحران در وضعیت متوسط و چنانچه این شاخص بین 10-20 درصد باشد بحران درحد متعادل و کمتر از 10 درصد بدون بحران تلقی می‌گردد با توجه به اینکه در ایران هم‌اکنون نزدیک به 80 درصد کل آب تجدید پذیر کشور مورداستفاده قرارمی گیرد (به نقل از وزیر نیرو)، ایران در وضعیت بحران شدید آبی قراردارد. اگر با همین نگاه به حوضه‌های مختلف آبخیز کشور نیز نگریسته شود به‌جز استان‌های ساحلی دریای خزر، سایر حوضه‌های آبخیز کشور با بحران آب روبرو هستند. در شرایط فعلی در حوضه‌های کارون و دز نیز مقدار آب مورداستفاده بیش از 70 درصد می‌باشد؛ بنابراین حوضه رودخانه‌های کارون و دز نه‌تنها آب مازادی ندارند بلکه در وضعیت بحران شدید نیز به سر می‌برند. مضافاً اینکه به علت خشک‌سالی‌های اخیر مقدار آورد متوسط این دو رودخانه در 10 سال گذشته مقدار 30% کاهش‌یافته است.

بر این اساس اعتقاد اغلب قریب به‌اتفاق متخصصین آب و محیط‌زیست کشور بر این است که انتقال‌های جدید بین حوضه‌ای به‌جز جابجایی محل مصرف آب و بدتر کردن شرایط کمی و کیفی این دو رودخانه ثمره‌ای دیگری در پی ندارد؛ و روی‌هم‌رفته انتقال بین حوضه‌ای از رودخانه کارون و دز را به جهات مختلف در جهت منافع ملی کشور نمی‌دانند و از منظرهای مختلف با آن مخالفت نموده‌اند. گزیده نکات قابل‌ذکر در این مختصر به شرح ذیل می‌توانند آورده شوند.

الف) از نگاه مناطق مبدأ انتقال (یعنی استان‌های چهارمحال بختیاری و خوزستان) انتقال آب از سرشاخه‌ها نتایج زیر را در پی خواهد داشت:

1. زمین‌های قابل‌کشت استان خوزستان حدود سه میلیون هکتار می‌باشد. به‌کارگیری همه آب‌های جاری در استان خوزستان تنها می‌تواند تأمین‌کننده آب کشاورزی حدود 60% این زمین‌ها باشد. آفتاب کافی، حاصلخیزی زمین و این‌که دشت خوزستان نیاز چندانی به تسطیح ندارد سرمایه‌گذاری روی احیاء این زمین‌ها را کاملاً توجیه‌پذیر و اقتصادی می‌کند به‌طوری‌که حتی اگر امکان‌پذیر بود که آب برای بقیه زمین‌های حاصلخیز خوزستان هم تأمین می‌شد توجیه داشت. این در حالی است که از جریان آبی که می‌توانست به‌طور طبیعی به این زمین‌ها برسد نیز جلوگیری کرده‌اند؛ به‌عبارت‌دیگر انتقال آب سبب کاهش کشت زمین‌های حاصلخیز در مناطق مبدأ می‌گردد. لازم به توضیح است که در شرایط فعلی نیز وزارت نیرو در دادن مجوز برداشت آب از کارون محدودیت شدید اعمال می‌نماید.

2. کیفیت آب کارون در شرایط فعلی در شرایط بحرانی قرار دارد و نه‌تنها درزمینهٔ شرب قابل‌استفاده نمی‌باشد بلکه درزمینهٔ کشاورزی نیز با ایجاد افت در مقدار محصولات برداشت‌شده سبب خسارات زیادی به کشاورزان منطقه شده است. بدون تردید برداشت آب با کیفت عالی از بالادست و انتقال آن‌ها به مناطق دیگر وضعیت کیفیت آب را از این‌که هست نیز بدتر خواهد نمود.

3. انتقال آب، تأمین آب تالاب‌های منطقه را مختل نموده و از بین رفتن تالاب‌ها علاوه بر اختلال در زندگی مردمی که امرارمعاش آن‌ها به تالاب‌ها وابسته است مشکلاتی مانند ریز گردها را در پی خواهد داشت که کل استان را متأثر می‌نماید.

4. انتقال آب مشکلات زیست‌محیطی مصب کارون با اروندرود و خلیج‌فارس را دامن خواهد زد.

5. نحوه انتقال آب از منطقه بهشت‌آباد به زاینده‌رود به آب‌های زیرزمینی استان چهارمحال بختیاری شدیداً لطمه وارد نموده و سبب از بین رفتن زمین‌های زیر کشت منطقه خواهد شد.

ب) در مناطق گیرنده آب (استان اصفهان)

اجرای طرح انتقال آب به آن میزان که در دستور کار است به دلیل آن‌که باعث سهولت دسترسی به آب فراوان می‌شود اولا خود مانع اصلاح نظام مدیریت مصرف آب‌شده و ثانیا نه‌تنها به تقاضا پایان نمی‌دهد بلکه سبب افزایش تقاضا شده و با توجه به تأمین نشدن اشتهای سیری‌ناپذیر تقاضا، مشکل تقاضای آب همچنان باقی خواهد ماند.
هزینه‌های اجرای طرح به‌قدری زیاد است که ازنظر اقتصادی به‌هیچ‌وجه قابل توجیه نیست و حتی نگهداری از تأسیسات انتقال نیز هزینه هنگفتی را بر کشور تحمیل می‌نماید.

ج) از جهت مطالعات توجیهی انتقال توسط مشاور طرح، نقدهای جدی زیر بر طرح وارد است:

در طرح توجیهی انتقال آب توسط مشاور نیازهای منطقه مقصد (استان اصفهان) حداکثری و در حالت توسعه آینده دیده‌شده درحالی‌که نیازهای منطقه مبدأ (استان‌های خوزستان و چهارمحال بختیاری) حداقلی و در شرایط فعلی (بدون توسعه آینده) در نظر گرفته‌شده است.
نیاز آب شرب هر فرد در استان مقصد نزدیک به 5/1 برابر مقدار معمول آن در نظر گرفته‌شده است (به‌جای 180 لیتر برای هر فرد در شبانه‌روز 274 لیتر در روز در نظر گرفته‌شده است).
شرایط فعلی آب شرب منطقه که در گزارش توجیهی اعلام‌شده بدون هیچ آب افزوده‌ای تأمین‌کننده نیاز آب شرب سال 1410 می‌باشد.
زمین‌های قابل‌کشت استان مقصد (که در شرایط فعلی حدود 270 هزار هکتار است) به 420 هزار هکتار (یعنی تقریبا کل زمین‌های قابل‌کشت استان اصفهان) افزایش داده‌شده است.
منافع ازدست‌رفته ناشی از کاهش تولید نیروگاه‌های برق‌آبی در مسیر کارون اصلا لحاظ نگردیده است.
زیان‌های از دست رفتن استفاده از آب در مناطق مبدأ لحاظ نگردیده است.
مسائل زیست‌محیطی مناطق مبدأ (استان‌های خوزستان و چهارمحال بختیاری) موردتوجه قرار نگرفته است.
نیاز آب صنعت استان مقصد بیش از 5/2 برابر وضعیت فعلی بیش بینی شده و برای آن‌ها از آب انتقالی سهم قائل شده‌اند درحالی‌که طبق مصوبه وزارت نیرو نیاز آبی صنایع باید از طریق آب‌های بازیافتی (غیرمتعارف) برطرف گردد نه از طریق آب‌های شیرین سطحی.
مسائل مرتبط با تغییر اقلیم و اثر آن بر کاهش نزولات جوی حوضه آبریز در مطالعات لحاظ نگردیده است.

د) از نگاه ملی مسئله انتقال آب نتایج زیر را در پی خواهد داشت:

1. کشور را از منافع تولید انرژی برق‌آبی (از حجم انتقال‌یافته) در هفت نیروگاه برق‌آبی واقع در مسیر محروم خواهد کرد (از این نظر ضرر سالیانه انتقال یک میلیارد مترمکعب از سرشاخه‌ها در شرایط فعلی حدود 400 میلیارد تومان هست).

2. هزینه‌های صرف شده جهت انتقال آب هیچ فایده اقتصادی برای کشور در پی نخواهد داشت زیرا این انتقال‌ها تنها منطقه استفاده از آب را از استان خوزستان به اصفهان جابه‌جا می‌نماید و نه‌تنها هیچ ارزش‌افزوده در پی نخواهد داشت بلکه میزان ضرر آن بیش از چهار برابر منافع به‌دست‌آمده در مناطق مقصد برآورد شده است.

3. از همه مهم‌تر این انتقال‌ها همان‌طور که در ماه‌های اخیر مشاهده‌شده مسائل اجتماعی بین مناطق مختلف کشور را در پی خواهد داشت و لذا از منظر امنیت ملی، کشور را با معضل پیچیده‌ای روبه‌رو خواهد نمود.

با توجه به این نکات متخصصین فن اعتقاددارند که با توجه به اینکه آب شیرین قابل استحصال سالیانه کشور بسیار محدود می‌باشد لذا در تمام حوضه‌ها ازجمله مناطق مرکزی کشور رفع مشکل کمبود آب باید از طریق مدیریت تقاضا و ارتقاء راندمان آبیاری در بخش کشاورزی (با تغییر روش‌های آبیاری از سنتی به مدرن) و عدم کشت گیاهان پرمصرف مانند برنج و استفاده از آب‌های بازیافتی محقق گردد. بطور مثال اگر توسعه روش‌های مدرن، راندمان آبیاری را از 30 درصد به 50 یا 60 درصد افزایش دهد و همچنین از کشت گیاهان پرمصرف مانند برنج (که متأسفانه کشت آن در استان اصفهان رشد چشم‌گیری داشته) خودداری گردد تقریبا می‌توان با همین مقدار آب فعلی موجود در استان مقصد تمام زمین‌های قابل‌کشت استان را زیر کشت برد و نیاز توسعه صنعت و شرب را نیز برطرف نمود. بااین‌وجود در آینده نزدیک بهره‌برداری از تونل کوهرنگ 3 که تأمین‌کننده سالیانه 250 میلیون مترمکعب آب برای استان‌های مرکزی است می‌تواند جوابگوی آب شرب افزایش صددرصدی جمعیت فعلی استان‌های اصفهان، یزد و کرمان باشد.

بر این اساس اجرای تونل جدید انتقال آب از منظرهای مختلف توجیه‌پذیر نیست و دولت‌مردان خصوصاً باید به پیامدهای اجتماعی و امنیتی این موضوع در مناطق مبدأ (استان‌های خوزستان و چهارمحال و بختیاری) توجه جدی داشته باشند.

بخش دوم: جمع‌بندی نظرات درباره طرح احیای 550 هزار هکتار اراضی دشت‌های خوزستان و ایلام

مقام معظم رهبری:

در خوزستان دشت‌های وسیع عجیبی هست که باید استحصال شود و به کار بیفتد، ازلحاظ آمادگی برای کشاورزی، کشور مستعدی داریم؛ بنابراین باید همت کنیم.

همفکری درباره این طرح که ضمنا به طرح مقام معظم رهبری معروف است در این جلسه به اتمام نرسید و مقرر گردید ضمن بازدیدی که از منطقه اجرای طرح به عمل می‌آید و گزارش مبسوط‌تری که گرفته می‌شود جمع‌بندی نهایی تهیه و ارائه شود؛ اما در این بخش یک گزارش مقدماتی تقدیم می‌شود:

به‌عنوان مقدمه و در جهت ضرورت اجرای این طرح باید گفت که بهره‌برداری از سرمایه‌گذاری‌های کلان دولت در احداث سدها و کانال‌های انتقال و ایستگاه‌های پمپاژ و شبکه‌های اصلی آبیاری و زهکشی تنها با احداث شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی و تجهیز و نوسازی اراضی آبخور سدها و رژیم طبیعی رودخانه‌ها میسر خواهد گردید. بر این اساس اجرای طرح اخیر احیای اراضی را باید یکی از بخش‌های ضروری و مکمل برای طرح‌های اجراشده قبلی و موجه سازی و اقتصادی کردن آن طرح‌ها تلقی نمود.

این طرح در حوزه‌های کارون، دز، مارون، زهره و خیرآباد، کرخه ایلام و کرخه خوزستان اجرا می‌شود. طی سالهای 87 الی 92 زمین‌های احیاشده 75 هزار هکتار بوده است درحالی‌که طی سال 93 برنامه احیای 104 هزار هکتار و سال 94 برنامه 120 هزار هکتار و سال 95 برنامه برای 131 هزار هکتار و برای سال 96 برای 50 هزار هکتار طراحی‌شده است. طبق گزارش ارائه‌شده توسط مجری طرح از فروردین تا 6 آبان 93 بیش از 18 هزار هکتار شبکه فرعی آبیاری انجام‌شده است (بیش از 35 درصد کل طرح)، بیش از 26 هزار هکتار زهکش‌های زیرزمینی انجام‌شده است (42 در صد کل طرح)، بیش از 15 هزار هکتار تجهیز و نوسازی صورت گرفته (23 درصد کل طرح). هم‌اکنون 5217 نفر در استان‌های خوزستان و ایلام در این طرح شاغل می‌باشند.

هرچند به نظر می‌رسد حجم کارهای انجام‌شده بسیار خوب باشد ولیکن قضاوت درباره کیفیت کار نیازمند بررسی‌های بیشتر و بازدید نزدیک از اجرای طرح باشد. هماهنگی برای بازدید از طرح توسط متخصصان آب و کشاورزی که در جلسه حضور داشتند انجام شد که به علت بارندگی‌های پیش‌آمده بازدید صورت نگرفت و به‌نوبت مناسب دیگر موکول گردید. مجریان این طرح بسیار مهم و اساسی انتظارات زیر را برای پیشرفت بهتر کار مطرح نمودند:

  • حمایت مدیران ارشد استان به‌ویژه نمایندگان محترم مجلس
  • حمایت و پیگیری مدیران ارشد استان برای تأمین اعتبار پروژه‌های در دست اجرای سازمان آب و برق خوزستان
  • حمایت مدیران محترم ذی‌ربط از تشکل‌های بهره‌برداری محدوده طرح
  • حمایت فکری اساتید محترم دانشگاه، محققین و صاحب‌نظران

.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.

متون سیاستی منتشرشده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوماً نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.